เฉลยธรรมบัญญัติ 1
Freedom Bible (Thai)Translation
Freedom Bible (Thai)
Tongan Bible, Revised West Version
1ต่อไปนี้คือถ้อยคำที่โมเสสกล่าวกับชาวอิสราเอลทั้งหมด ณ ฟากแม่น้ำจอร์แดนในถิ่นทุรกันดาร ในอาราบาห์ตรงข้ามสูฟ ระหว่างปาราน โทเฟล ลาบาน ฮาเซโรท และดิซาฮับ
1Ko eni ʻae ngaahi lea naʻe lea ʻaki ʻe Mōsese ki ʻIsileli kotoa pē ʻi he potu mai ʻo Sioatani ʻi he toafa, ʻi he toafa ʻoku hangatonu ki he tahi Kulokula, ʻi he vahaʻa ʻo Palani, mo Tofeli, mo Lepani, mo Heseloti, mo Tesapi.
2จากโฮเรบไปคาเดชบารเนียตามทางภูเขาเสอีร์ ใช้เวลาเดินทางสิบเอ็ดวัน
2(Ko e fonongaʻanga ia ʻoe ʻaho ʻe hongofulu ma taha mei Holepi ʻi he hala ʻoe moʻunga ko Seia ki Ketesi-pania.)
3ในปีที่สี่สิบ เดือนที่สิบเอ็ด วันที่หนึ่งของเดือน โมเสสกล่าวแก่ชาวอิสราเอลตามทุกสิ่งที่พระยาห์เวห์ ทรงบัญชาเขาให้บอกพวกเขา
3Pea naʻe hoko ʻo pehē ʻi hono fāngofulu taʻu, ʻi hono hongofulu ma taha ʻoe māhina, ʻi he ʻuluaki ʻaho ʻoe māhina, naʻe lea ʻa Mōsese ki he fānau ʻa ʻIsileli ʻo fakatatau ki he meʻa kotoa pē naʻe fekau atu ʻe Sihova kiate ia ke tala kiate kinautolu;
4หลังจากโมเสสปราบสิโหนกษัตริย์ของชาวอาโมไรต์ผู้อาศัยอยู่ในเฮชโบน และโอกกษัตริย์แห่งบาชานผู้อาศัยอยู่ในอัชทาโรทที่เอเดรอี
4Hili ʻene tāmateʻi ʻa Sihoni ko e tuʻi ʻoe kau ʻAmoli, ʻaia naʻe nofo ʻi Hesiponi, mo Oki ko e tuʻi ʻo Pesani, ʻaia naʻe nofo ʻi ʻAsitelote ʻi ʻEtilei:
5ณ ฟากแม่น้ำจอร์แดน ในแผ่นดินโมอับ โมเสสเริ่มอธิบายกฎบัญญัตินี้ว่า
5ʻI he potu mai ʻo Sioatani, ʻI he fonua ʻo Moape, naʻe kamata fakahā ʻe Mōsese ʻae fono ni, ʻo pehē,
6“พระยาห์เวห์พระเจ้าของเรา ตรัสกับเราที่โฮเรบว่า ‘พวกคุณอยู่ที่ภูเขานี้มานานพอแล้ว
6“Naʻe folofola ʻa Sihova ko hotau ʻOtua kiate kitautolu ʻi Holepi, ʻo pehē, ‘Kuo mou nofo fuoloa lelei ʻi he moʻunga ni:
7จงหันกลับและออกเดินทางไปยังเขตภูเขาของชาวอาโมไรต์และดินแดนใกล้เคียงทั้งหมด ทั้งอาราบาห์ เขตภูเขา ที่ราบเชิงเขา แดนใต้ ชายทะเล แผ่นดินของชาวคานาอัน และเลบานอน ไปจนถึงแม่น้ำใหญ่คือแม่น้ำยูเฟรติส
7Mou tafoki, ʻo hiki homou fononga, pea ʻalu ki he moʻunga ʻoe kau ʻAmoli, pea ki he ngaahi potu ofi ki ai, ʻi he tafangafanga, ʻi he ngaahi moʻunga, pea ʻi he teleʻa, pea ʻi he potu tonga, pea ʻi he potu matātahi, ki he fonua ʻoe kau Kēnani, pea ki Lepanoni, ki he vaitafe lahi, ʻae vaitafe ko ʻIufaletesi.
8ดูเถิด เราได้มอบแผ่นดินนี้ให้พวกคุณแล้ว จงเข้าไปครอบครองแผ่นดินที่พระยาห์เวห์ทรงปฏิญาณไว้กับบรรพบุรุษของพวกคุณ คืออับราฮัม อิสอัค และยาโคบ ว่าจะประทานแก่พวกเขาและเชื้อสาย ของพวกเขาภายหลัง’”
8Vakai, kuo u tuku ʻae fonua ki homou ʻao: mou ʻalu ki ai ʻo maʻu ʻae fonua ʻaia naʻe fuakava ai ʻe Sihova ki hoʻomou ngaahi tamai, ko ʻEpalahame mo ʻAisake, mo Sēkope, ke foaki ia kiate kinautolu, pea ki honau hako kimui ʻiate kinautolu.’”
9ในเวลานั้นผมบอกพวกคุณว่า “ผมคนเดียวรับภาระดูแลพวกคุณไม่ไหว
9¶ Pea ne u lea kiate kimoutolu ʻi he kuonga ko ia, ʻo pehē, “ʻOku ʻikai te u mafai ke kātakiʻi ʻakimoutolu ʻeau pe:
10พระยาห์เวห์พระเจ้าของพวกคุณทรงทำให้มีจำนวนเพิ่มขึ้น จนวันนี้พวกคุณมีมากมายเหมือนดวงดาวบนท้องฟ้า
10Kuo fakatokolahi ʻakimoutolu ʻe Sihova ko homou ʻOtua, pea, vakai, ʻoku mou tatau he ʻaho ni mo e ngaahi fetuʻu ʻoe langi hono lahi.
11ขอพระยาห์เวห์ พระเจ้าของบรรพบุรุษของพวกคุณ ทรงเพิ่มจำนวนอีกพันเท่าและอวยพรตามที่พระองค์ทรงสัญญาไว้
11(Kae ʻofa ke fakatokolahi ʻakimoutolu ʻe Sihova ko e ʻOtua ʻo hoʻomou ngaahi tamai ke laui liunga afe ʻa homou tokolahi ni, pea tāpuakiʻi ʻakimoutolu, ʻo hangē ko ia kuo ne talaʻofa kiate kimoutolu!)
12แต่ผมคนเดียวจะรับทั้งปัญหา ภาระ และข้อพิพาทของพวกคุณได้อย่างไร
12ʻE fēfē ʻeku faʻa fai ke kātaki ʻeau pe hoʻomou fakafiu mo hoʻomou kavenga, mo hoʻomou fekeʻikeʻi?
13จงเลือกคนที่มีปัญญา มีความเข้าใจ และเป็นที่ยอมรับจากแต่ละเผ่า แล้วผมจะตั้งพวกเขาเป็นผู้นำ”
13Mou fili ha kau tangata poto, ʻoku loto matala, ʻaia kuo ʻiloa ʻi homou ngaahi faʻahinga, pea te u fakanofo ʻakinautolu kenau puleʻi ʻakimoutolu.
14พวกคุณตอบผมว่า “สิ่งที่ท่านพูดให้เราทำนั้นดี”
14Pea ne mou tala mai kiate au, ʻo pehē, Ko e meʻa kuo ke lea ki ai ʻoku lelei ia ke mau fai.”
15ผมจึงนำบรรดาผู้นำเผ่าของพวกคุณ ซึ่งเป็นคนมีปัญญาและเป็นที่ยอมรับ มาตั้งให้เป็นผู้นำ คือหัวหน้าพัน หัวหน้าร้อย หัวหน้าห้าสิบ หัวหน้าสิบ และเจ้าหน้าที่ประจำเผ่าต่าง ๆ
15Pea ne u fili mai ʻae houʻeiki ʻo homou ngaahi faʻahinga, ʻae kau tangata poto, pea ongoongo, ʻo fakanofo ʻakinautolu ke puleʻi ʻakimoutolu, ko e kau pule ki he ngaahi toko afe, mo e kau pule ʻoe ngaahi toko teau, mo e kau pule ʻoe ngaahi toko nimangofulu, mo e kau pule ʻoe ngaahi toko hongofulu, mo e kau matāpule ʻi homou ngaahi faʻahinga.
16ในเวลานั้นผมกำชับผู้พิพากษาว่า “จงรับฟังคดีระหว่างพี่น้อง แล้วตัดสินอย่างยุติธรรม ไม่ว่าจะเป็นคดีระหว่างคนหนึ่งกับพี่น้องของเขา หรือกับคนต่างถิ่นที่อาศัยอยู่กับเขา
16“Pea ne u fekau ki hoʻomou kau fakamaau ʻi he kuonga ko ia, ʻo pehē, ‘Mou fanongo ki he ngaahi meʻa ʻa homou ngaahi kāinga, pea fakamaau māʻoniʻoni ki he tangata kotoa pē mo hono tokoua, pea mo e muli ʻoku ʻiate ia.
17เวลาตัดสินอย่าลำเอียง จงรับฟังทั้งคนเล็กคนน้อยและคนใหญ่คนโตอย่างเท่าเทียม อย่ากลัวมนุษย์ เพราะการพิพากษาเป็นของพระเจ้า ส่วนคดีใดที่ยากเกินจะตัดสิน ให้นำมาหาผม แล้วผมจะรับฟัง”
17ʻOua naʻa mou filifilimānako ki he kakai ʻi he fakamaau; ka te mou fanongo ki he siʻi pea mo e lahi; ʻoua naʻa mou manavahē ki he mata ʻoe tangata; he ʻoku ʻae ʻOtua ʻae fakamaau: pea ko e meʻa ʻoku faingataʻa kiate kimoutolu, ʻomi ia kiate au, pea te u fanongo ki ai.’
18เวลานั้นผมได้สั่งทุกอย่างที่ต้องทำไว้แล้ว
18Pea ne u fekau kiate kimoutolu ʻi he kuonga ko ia ʻae ngaahi meʻa kotoa pē ke mou fai.
19จากนั้นเราออกจากโฮเรบ เดินผ่านถิ่นทุรกันดารอันกว้างใหญ่และน่ากลัวที่พวกคุณเห็น ไปตามทางสู่เขตภูเขาของชาวอาโมไรต์ ตามที่พระยาห์เวห์พระเจ้าของเราทรงบัญชา จนมาถึงคาเดชบารเนีย
19¶ “Pea ʻi heʻetau hiki mei Holepi, naʻa tau ʻalu ai pe ʻi he fuʻu toafa lahi ko ia mo fakamanavahē, ʻaia naʻa mou mamata ʻi he hala ʻoe moʻunga ʻoe kau ʻAmoli, ʻo hangē ko e fekau ʻa Sihova ko hotau ʻOtua kiate kitautolu; pea naʻa tau hoko ki Ketesi-pania.
20ผมบอกพวกคุณว่า “พวกคุณมาถึงเขตภูเขาของชาวอาโมไรต์แล้ว ซึ่งพระยาห์เวห์พระเจ้าของเรากำลังประทานแก่เรา
20Pea ne u pehē kiate kimoutolu, Kuo mou hoko ki he moʻunga ʻoe kau ʻAmoli, ʻaia ʻoku foaki ʻe Sihova ko hotau ʻOtua kiate kitautolu.
21ดูสิ พระยาห์เวห์พระเจ้าของพวกคุณทรงมอบแผ่นดินนี้ให้พวกคุณแล้ว จงขึ้นไปเข้าครอบครองตามที่พระยาห์เวห์ พระเจ้าของบรรพบุรุษของพวกคุณ ตรัสไว้ อย่ากลัวและอย่าท้อใจ”
21Vakai, kuo tuku ʻe Sihova ko ho ʻOtua ʻae fonua ʻi ho ʻao: ʻalu hake ʻo maʻu ia, ʻo hangē ko e folofola ʻa Sihova ko e ʻOtua ʻo hoʻo ngaahi tamai kiate koe; ʻoua naʻa manavahē, pe loto vaivai.
22แล้วทุกคนเข้ามาหาผมและพูดว่า “ให้เราส่งคนล่วงหน้าไปสำรวจแผ่นดิน เขาจะได้กลับมาบอกเราว่าควรขึ้นไปทางไหน และจะพบเมืองอะไรบ้าง”
22¶ “Pea naʻa mou ʻunuʻunu mai kotoa pē kiate au ʻo mou pehē, Te mau fekau ʻae kau tangata ke muʻomuʻa ʻiate kimautolu, kenau asiasi ʻae fonua, pea toe fakahā mai ʻae hala ʻoku totonu ke mau ʻalu hake ai, pea ko e kolo fē ia te mau hoko ki ai.
23ผมเห็นว่าความคิดนี้ดี จึงเลือกสิบสองคนจากพวกคุณ เผ่าละหนึ่งคน
23Pea ne u fiemālie lahi ʻi he lea ko ia pea ne u fili ʻae kau tangata ʻe toko hongofulu ma toko ua ʻiate kimoutolu, ʻo tautau tokotaha ʻi he faʻahinga.
24พวกเขาออกเดินทางขึ้นไปยังเขตภูเขา มาถึงหุบเขาเอชโคล และสำรวจแผ่นดินนั้น
24Pea naʻa nau afe ʻo ʻalu hake ki he moʻunga, pea ne nau hifo ki he potu tafangafanga ʻo ʻEsikoli, ʻonau vakai foli ia.
25พวกเขานำผลไม้จากแผ่นดินนั้นติดมือกลับลงมาหาเรา พร้อมรายงานว่า “แผ่นดินที่พระยาห์เวห์พระเจ้าของเรากำลังประทานแก่เรานั้นเป็นแผ่นดินที่ดี”
25Pea naʻa nau toʻo ʻae fua ʻoe fonua ʻi honau nima, ʻonau ʻomi ia kiate kitautolu, ʻonau ʻomi mo e lea kiate kitautolu, ʻo pehē, Ko e fonua lelei ʻaia ʻoku foaki ʻe Sihova ko hotau ʻOtua kiate kitautolu.
26แต่พวกคุณไม่ยอมขึ้นไป กลับกบฏต่อพระบัญชาของพระยาห์เวห์พระเจ้าของพวกคุณ
26Ka naʻe ʻikai te mou fie ʻalu hake ki ai, pea ne mou fai talangataʻa ki he fekau ʻa Sihova ko homou ʻOtua:
27พวกคุณบ่นอยู่ในเต็นท์ว่า “พระยาห์เวห์ทรงเกลียดเรา จึงพาเราออกจากแผ่นดินอียิปต์เพื่อมอบเราไว้ในมือชาวอาโมไรต์ให้พวกเขาทำลาย
27Pea naʻa mou lāunga, ʻi homou ngaahi fale fehikitaki, ʻo pehē, Ko e meʻa ʻi he fehiʻa ʻa Sihova kiate kitautolu, ko ia kuo ne ʻomi ai ʻakitautolu mei he fonua ko ʻIsipite, ke tukuange ʻakitautolu ki he nima ʻoe kau ʻAmoli, ke fakaʻauha ʻakitautolu.
28เราจะขึ้นไปไหนกัน? พี่น้องของเราทำให้เราใจฝ่อไปหมดแล้ว เพราะพวกเขาบอกว่า ‘คนที่นั่นตัวใหญ่และสูงกว่าเรา เมืองต่าง ๆ ใหญ่โตและมีกำแพงแข็งแรงสูงเสียดฟ้า เรายังเห็นลูกหลานของอานาคอยู่ที่นั่นด้วย!’”
28Te tau ʻalu hake ki fē? Kuo fakavaivaiʻi homau loto ʻe homau ngaahi kāinga, ʻo pehē, ʻOku lahi hake mo lōloa ʻae kakai ʻiate kimautolu; ʻoku lahi ʻae ngaahi kolo pea ʻoku hoko hake ki he langi honau ʻā; kaeʻumaʻā foki ʻemau mamata ʻi ai ki he ngaahi foha ʻoe kau ʻAnaki.
29แล้วผมบอกว่า “อย่าหวาดกลัว อย่ากลัวพวกเขา
29Pea ne u pehē kiate kimoutolu, ʻoua naʻa mou lilika, pea ʻoua naʻa mou manavahē kiate kinautolu.
30พระยาห์เวห์พระเจ้าของพวกคุณ ผู้เสด็จนำหน้า จะทรงต่อสู้เพื่อพวกคุณ เหมือนที่พระองค์ทรงทำเพื่อพวกคุณในอียิปต์ต่อหน้าต่อตาพวกคุณ
30Ko Sihova ko homou ʻOtua ʻaia ʻoku muʻomuʻa ʻiate kimoutolu, ʻe tau ia maʻamoutolu, ʻo hangē ko ia kotoa pē naʻa ne fai ʻi ʻIsipite maʻamoutolu ʻi homou ʻao:
31และในถิ่นทุรกันดาร พวกคุณได้เห็นแล้วว่าพระยาห์เวห์พระเจ้าของพวกคุณทรงอุ้มชูตลอดทางที่เดินมา เหมือนพ่ออุ้มลูกชาย จนมาถึงที่นี่”
31Pea ʻi he toafa, ʻaia naʻa ke mamata ai ki he fua ko e ʻe Sihova ko ho ʻOtua, ʻo hangē ko e fua ʻe he tangata hono foha, ʻi he hala kotoa pē naʻa mou ʻalu ai, kaeʻoua ke mou hoko ki he potu ni.
32ถึงอย่างนั้น ในเรื่องนี้ก็ยังไม่วางใจพระยาห์เวห์พระเจ้าของพวกคุณ
32Ka ʻi he meʻa ni naʻe ʻikai te mou tui kia Sihova ko homou ʻOtua,
33ผู้เสด็จนำหน้าไปตามทาง เพื่อหาที่ให้ตั้งค่าย กลางคืนทรงนำด้วยไฟเพื่อชี้ทางที่จะเดิน และกลางวันทรงนำด้วยเมฆ
33ʻAia naʻe ʻalu muʻomuʻa ʻi he hala ʻiate kimoutolu, ke kumi ʻae potu ke fokotuʻu ai homou ngaahi fale fehikitaki, ʻi he afi ʻi he poʻuli, ke fakahā kiate kimoutolu ʻae hala ko ia te mou ʻalu ai, pea ʻi he ʻao ʻi he ʻaho.
34เมื่อพระยาห์เวห์ทรงได้ยินคำที่พวกคุณพูด พระองค์ทรงกริ้วและปฏิญาณว่า
34Pea naʻe ongoʻi ʻe Sihova ʻae leʻo ʻo hoʻomou ngaahi lea, pea naʻe houhau ia, pea ne fuakava, ʻo pehē,
35“ไม่มีใครจากคนชั่วรุ่นนี้แม้แต่คนเดียวจะได้เห็นแผ่นดินอันดีที่เราปฏิญาณว่าจะประทานแก่บรรพบุรุษของพวกคุณ
35Ko e moʻoni ʻe ʻikai ha tokotaha ʻoe kau tangata ʻoe toʻutangata kovi ni te ne mamata ki he fonua lelei ko ia, ʻaia ne u fuakava ke foaki ki hoʻomou ngaahi tamai,
36เว้นแต่คาเลบบุตรเยฟุนเนห์ เขาจะได้เห็น เราจะมอบแผ่นดินที่เขาเหยียบย่างให้เขาและลูกหลาน เพราะเขาติดตามพระยาห์เวห์อย่างสุดใจ”
36Ka ko Kelepi ko e foha ʻo Sifune: ʻe mamata ia ki ai, pea te u foaki kiate ia, ʻae fonua kuo ne tuʻu ki ai, pea ki heʻene fānau ko e meʻa ʻi heʻene muimui angatonu kia Sihova.
37พระยาห์เวห์ยังทรงกริ้วผมเพราะพวกคุณด้วย ตรัสว่า “เจ้าก็จะไม่ได้เข้าไปที่นั่นเช่นกัน
37Pea naʻe houhau ʻa Sihova kiate au foki koeʻuhi ko kimoutolu, ʻo pehē, Ko koe foki ʻe ʻikai te ke hoko ki ai.
38โยชูวาบุตรนูน ผู้คอยรับใช้เจ้า จะเข้าไป จงให้กำลังใจเขา เพราะเขาจะนำอิสราเอลเข้ารับแผ่นดินนั้นเป็นมรดก
38Ka ko Siosiua ko e foha ʻo Nuni, ʻaia ʻoku tuʻu ʻi ho ʻao, ʻe ʻalu ia ki ai: ke ke tokoni kiate ia: he te ne pule ke maʻu ia ʻe ʻIsileli.
39ส่วนเด็กเล็กของพวกคุณ ซึ่งพวกคุณเคยบอกว่าจะถูกจับเป็นเชลยหรือถูกฆ่า—คือลูก ๆ ที่วันนี้ยังไม่รู้จักดีชั่ว—พวกเขาจะได้เข้าไป เราจะมอบแผ่นดินนั้นให้ และพวกเขาจะครอบครองมัน
39Ka ko hoʻomou ngaahi fānau iiki ʻakinautolu ne mou pehē ʻe hoko ʻo moʻua, mo hoʻomou ngaahi fānau, ʻakinautolu naʻe ʻikai ʻilo ʻi he ʻaho ko ia ʻae lelei mo e kovi, tenau hoko ki ai, pea te u foaki ia kiate kinautolu, pea tenau maʻu ia.
40แต่พวกคุณ จงหันกลับออกเดินทางเข้าสู่ถิ่นทุรกันดารตามทางไปทะเลแดง”
40Ka ko kimoutolu, mou tafoki, pea hiki homou fononga ki he toafa ʻi he hala ʻoe Tahi Kulokula.
41แล้วพวกคุณตอบผมว่า “เราทำบาปต่อพระยาห์เวห์แล้ว เราจะขึ้นไปสู้รบตามทุกอย่างที่พระยาห์เวห์พระเจ้าของเราทรงบัญชา” แล้วทุกคนก็ติดอาวุธและดื้อดึงขึ้นไปยังเขตภูเขา
41Pea naʻa mou lea ʻo pehē kiate au, Kuo mau fai angahala kia Sihova; te mau ʻalu hake ʻo tau, ʻo fakatatau ki he meʻa kotoa pē ʻoku fekau ʻe Sihova ko homau ʻOtua kiate kimautolu. Pea hili hoʻomou nonoʻo taki taha ʻae tangata ʻene mahafutau kiate ia, naʻa mou teu pe ke ʻalu ki moʻunga.
42แต่พระยาห์เวห์ตรัสกับผมว่า “บอกพวกเขาว่า ‘อย่าขึ้นไป อย่าสู้รบ เพราะเราไม่ได้อยู่ท่ามกลางพวกคุณ ไม่อย่างนั้นจะพ่ายแพ้ต่อหน้าศัตรู’”
42Pea naʻe folofola ʻa Sihova kiate au, Tala kiate kinautolu, ʻOua naʻa ʻalu hake, pea ʻoua naʻa tau; he ʻoku ʻikai te u ʻiate kimoutolu; telia naʻa teʻia ʻakimoutolu ʻi he ʻao ʻo homou ngaahi fili.
43ผมจึงบอกแล้ว แต่พวกคุณไม่ฟัง กลับกบฏต่อพระบัญชาของพระยาห์เวห์ อวดดีและขึ้นไปยังเขตภูเขา
43“Pea ne u lea kiate kimoutolu; pea naʻe ʻikai te mou tui ki ai, ka naʻa mou angatuʻu ki he fekau ʻa Sihova, ʻo ʻalu hake loto fielahi pe ki he moʻunga.
44ชาวอาโมไรต์ที่อาศัยอยู่ในเขตภูเขานั้นออกมาสู้ ไล่ตามพวกคุณเหมือนฝูงผึ้ง และตีจนแตกพ่ายในเสอีร์ไปจนถึงโฮรมาห์
44Pea naʻe haʻu ʻae kau ʻAmoli, ʻaia naʻe nofo ʻi he moʻunga ko homou tali, pea naʻa nau tuli ʻakimoutolu ʻo hangē ko ia ʻoku fai ʻe he fanga pi, pea naʻe teʻia ʻakimoutolu ʻi Seia, ʻo aʻu ki Hoama.
45พวกคุณกลับมาร้องไห้ต่อหน้าพระยาห์เวห์ แต่พระยาห์เวห์ไม่ทรงฟังเสียงหรือหันมาฟัง
45Pea ne mou foki ʻo tangi ʻi he ʻao ʻo Sihova, ka naʻe ʻikai tokanga ʻa Sihova ki homou leʻo, pe fakaongo kiate kimoutolu.
46พวกคุณจึงพักอยู่ที่คาเดชอีกเป็นเวลานาน
46Ko ia naʻa mou nofo ai ʻi Ketesi ʻo ʻaho lahi, ʻo fakatatau ki he ngaahi ʻaho naʻa mou nofo ʻi ai.
Tip: use the ← and → keys to turn chapters.