1 Manghai 1
Baibal Olcim (Matupi Chin)Translation
Baibal Olcim (Matupi Chin)
Freedom Bible (Thai)
1Manghai David tah a kum khaw patong la om coeng tih himbai neh a khuk uh akhaw anih ham bae voel pawh.
1เมื่อกษัตริย์ดาวิดชรามากแล้ว แม้คนจะเอาเสื้อผ้าคลุมพระองค์ พระองค์ก็ยังไม่อบอุ่น
2Te dongah anih te a sal rhoek loh, “Mamih kah boei manghai ham hula, oila pakhat tlap uh mai saeh. Te vaengah manghai mikhmuh ah mop uh saeh lamtah anih ham hmaiben la om saeh. Te daengah ni na rhang dongah yalh vetih ka boei manghai ham a bae pa eh,” a ti uh.
2เหล่าข้ารับใช้จึงทูลว่า “ขอให้หาหญิงสาวพรหมจารีคนหนึ่งมาถวายกษัตริย์ผู้เป็นนายของเรา ให้นางคอยรับใช้และดูแลพระองค์ และนอนแนบอกพระองค์เพื่อให้ทรงอบอุ่น”
3Te phoeiah hula sakthen te Israel khorhi khui boeih ah a tlap uh. Te vaengah Shunam nu Abishag te a hmuh uh tih anih te manghai taengla a khuen uh.
3พวกเขาจึงค้นหาหญิงสาวหน้าตาดีทั่วดินแดนอิสราเอล พบอาบีชากชาวชูเนม แล้วพานางมาหากษัตริย์
4Te hula tah bahoeng a sakthen tih manghai ham hmaiben la om tih manghai te a khut. Tedae manghai loh anih te a hmaiben moenih.
4หญิงสาวคนนี้งดงามมาก นางดูแลและรับใช้กษัตริย์ แต่กษัตริย์ไม่ได้มีความสัมพันธ์ทางเพศกับนาง
5Te vaengah Haggith capa Adonijah te phuel uh tih, “Kai ka manghai pawn ni,” a ti. Te dongah amah hamla leng neh marhang caem neh a hmaiah aka yong la hlang sawmnga te a hmoel.
5ฝ่ายอาโดนียาห์บุตรฮักกีทยกตนขึ้นและพูดว่า “ข้าจะเป็นกษัตริย์” เขาจึงจัดเตรียมรถรบ พลม้า และคนห้าสิบคนให้วิ่งนำหน้า
6Tedae a napa kah a tue vaengah, “Balae tih te tlam te na saii,” a ti nah dawk neh anih te a noih moenih. Anih khaw a suisak bahoeng then tih Absalom hnukah a sak.
6ดาวิดบิดาของเขาไม่เคยขัดใจเขาด้วยการถามว่า “ทำไมเจ้าจึงทำอย่างนั้น?” อาโดนียาห์เป็นชายรูปงาม และเป็นบุตรที่เกิดถัดจากอับซาโลม
7Zeruiah capa Joab nen khaw, khosoih Abiathar nen khaw ol a khueh coeng dongah Adonijah te a bom rhoi.
7เขาปรึกษากับโยอาบบุตรเศรุยาห์และอาบียาธาร์ปุโรหิต ทั้งสองเข้าร่วมฝ่ายอาโดนียาห์และสนับสนุนเขา
8Tedae khosoih Zadok, Jehoiada capa Benaiah, tonghma Nathan, Shimei, Rei neh David taengkah hlangrhalh rhoek long tah Adonijah taengah om uh pawh.
8แต่ศาโดกปุโรหิต เบไนยาห์บุตรเยโฮยาดา นาธันผู้เผยพระวจนะ ชิเมอี เรอี และนักรบผู้กล้าของดาวิดไม่ได้อยู่ฝ่ายอาโดนียาห์
9Adonijah loh boiva neh saelhung a puetsuet te Enrogel kah, a kaep ah a ngawn. Te vaengah manghai koca khuikah a manuca boeih neh manghai kah sal rhoek, Judah hlang boeih te a khue.
9อาโดนียาห์ฆ่าแกะ วัว และสัตว์ขุนไว้ที่ก้อนหินโซเฮเลทใกล้เอนโรเกล แล้วเชิญพี่น้องทุกคนซึ่งเป็นโอรสของกษัตริย์ และชาวยูดาห์ทุกคนที่เป็นข้ารับใช้กษัตริย์
10Tedae tonghma Nathan, Benaiah, a manuca Solomon neh a hlangrhalh rhoek, tah khue pawh.
10แต่เขาไม่ได้เชิญนาธันผู้เผยพระวจนะ เบไนยาห์ เหล่านักรบผู้กล้า หรือโซโลมอนน้องชายของตน
11Te dongah Nathan loh Solomon manu Bathsheba te a voek tih, “Haggith capa Adonijah te manghai coeng tih mamih kah boeipa David loh a ming pawt te na yaak moenih a?
11นาธันจึงพูดกับบัทเชบามารดาของโซโลมอนว่า “ท่านไม่ได้ยินหรือว่าอาโดนียาห์บุตรฮักกีทขึ้นครองราชย์แล้ว โดยดาวิดเจ้านายของเราไม่รู้เรื่อง?
12Te dongah halo lamtah cilsuep neh namah kang uen mai pawn eh. Namah kah hinglu khaw, na capa Solomon kah hinglu khaw hlawt laeh.
12โปรดมาฟังคำแนะนำของข้า เพื่อท่านจะได้รักษาชีวิตของท่านและชีวิตโซโลมอนบุตรของท่านไว้
13Halo lamtah manghai David te paan laeh. Te vaengah amah te, 'Ka boei manghai namah loh na salnu taengah ol na caeng tih: “Na capa Solomon tah kamah hnukah manghai vetih ka ngolkhoel dongah ngol ni” rhep na ti moenih a? Balae tih Adonijah vik a manghai?' ti nah.
13จงเข้าไปหากษัตริย์ดาวิดแล้วทูลว่า ‘กษัตริย์เจ้านายของข้าพเจ้า พระองค์ไม่ได้สาบานต่อข้าพเจ้าหรือว่า “โซโลมอนบุตรของเจ้าจะขึ้นครองราชย์ต่อจากเรา และจะนั่งบนบัลลังก์ของเรา”? แล้วเหตุใดอาโดนียาห์จึงขึ้นครองราชย์?’
14Manghai ham na thui pah li vaengah namah hnukah tloep ka kun saeh lamtah nang ol te cawt kan duel eh?,” a ti nah.
14ดูเถิด ขณะที่ท่านยังพูดกับกษัตริย์อยู่ ข้าจะตามเข้าไปยืนยันคำของท่าน”
15Te dongah Bathsheba loh manghai te imkhui la thaeng a paan. Te vaengah manghai tah bahoeng patong coeng tih Shunam nu Abishag tah manghai taengah a thohtat pah.
15บัทเชบาจึงเข้าไปหากษัตริย์ในห้องของพระองค์ กษัตริย์ชรามากแล้ว และอาบีชากชาวชูเนมกำลังรับใช้พระองค์อยู่
16Bathsheba te buluk tih manghai te a bawk vaengah tah manghai loh, “Nang te balae?” a ti nah.
16บัทเชบาก้มคำนับแสดงความเคารพ กษัตริย์ถามว่า “เจ้าต้องการอะไร?”
17Te phoeiah anih te, “Ka boei namah long ni BOEIPA na Pathen te na toem na ngam. Na salnu taengah khaw, 'Na capa Solomon tah kamah hnukah manghai vetih ka ngolkhoel dongah ngol ni, ' na ti.
17นางทูลว่า “เจ้านายของข้าพเจ้า พระองค์ทรงสาบานต่อข้าพเจ้าโดยอ้างพระยาห์เวห์ พระเจ้าของพระองค์ ว่า ‘โซโลมอนบุตรของเจ้าจะขึ้นครองราชย์ต่อจากเรา และจะนั่งบนบัลลังก์ของเรา’
18Tedae Adonijah a manghai coeng ke ka boei manghai long khaw na ming moenih a?
18แต่บัดนี้อาโดนียาห์ขึ้นครองราชย์แล้ว โดยพระองค์ผู้เป็นกษัตริย์เจ้านายของข้าพเจ้าไม่ทรงทราบ
19Vaito a puetsuet neh boiva muep a ngawn tih manghai koca boeih, khosoih Abiathar neh caempuei mangpa Joab te a khue. Tedae na sal Solomon tah a khue moenih.
19เขาฆ่าวัว สัตว์ขุน และแกะเป็นจำนวนมาก แล้วเชิญโอรสทุกคนของกษัตริย์ อาบียาธาร์ปุโรหิต และโยอาบแม่ทัพ แต่ไม่ได้เชิญโซโลมอนผู้รับใช้ของพระองค์
20Ka boei manghai nang, Israel pum kah a mik he nang pum dongla a hoi coeng. Amah yuengla ka boei manghai kah ngolkhoel dongah aka ngol ham te amih taengah thui pah laeh.
20กษัตริย์เจ้านายของข้าพเจ้า ชาวอิสราเอลทุกคนกำลังจับตาดูพระองค์ เพื่อพระองค์จะทรงบอกพวกเขาว่าใครจะนั่งบนบัลลังก์ของพระองค์ต่อจากพระองค์
21Ka boei manghai te a napa rhoek taengla a khoem uh vaengah tah kamah neh ka capa Solomon te hlangtholh la vik om ve,” a ti nah.
21มิฉะนั้น เมื่อกษัตริย์เจ้านายของข้าพเจ้าล่วงลับไป ข้าพเจ้าและโซโลมอนบุตรของข้าพเจ้าจะถูกถือว่าเป็นอาชญากร”
22Manghai taengah a thui li vaengah tonghma Nathan te pakcak ha pawk.
22ขณะที่นางยังพูดกับกษัตริย์ นาธันผู้เผยพระวจนะก็เข้ามา
23Te dongah manghai taengla puen uh tih, “Tonghma Nathan ke,” a ti na uh. Te daengah manghai kah mikhmuh la kun tih manghai taengah a maelhmai neh diklai la a bakop pah.
23มีคนทูลกษัตริย์ว่า “นาธันผู้เผยพระวจนะมาแล้ว” นาธันเข้าเฝ้าและก้มกราบลงจนหน้าติดพื้น
24Te phoeiah Nathan loh, “Ka boei manghai namah loh, 'Adonijah tah kamah yueng la manghai vetih, anih ni ka ngolkhoel dongah aka ngol eh?,’ na ti tang a?
24นาธันทูลว่า “กษัตริย์เจ้านายของข้าพเจ้า พระองค์ตรัสไว้หรือว่า ‘อาโดนียาห์จะขึ้นครองราชย์ต่อจากเรา และจะนั่งบนบัลลังก์ของเรา’?
25Tihnin ah suntla mai tih vaito a puetsuet neh boiva khaw muep a ngawn. Manghai koca rhoek boeih neh caempuei mangpa khaw, khosoih Abiathar khaw a khue. Amih te amah neh a caak a ok uh tih, 'Manghai Adonijah tah hing pai saeh,” a ti uh ke.
25วันนี้เขาลงไปฆ่าวัว สัตว์ขุน และแกะมากมาย และเชิญโอรสทุกคนของกษัตริย์ เหล่าแม่ทัพ และอาบียาธาร์ปุโรหิต บัดนี้พวกเขากำลังกินดื่มอยู่ต่อหน้าเขาและร้องว่า ‘ขอกษัตริย์อาโดนียาห์ทรงพระเจริญ!’
26Tedae na sal kai kamah neh khosoih Zadok, Jehoiada capa Benaiah, na sal Solomon tah a khue moenih.
26แต่เขาไม่ได้เชิญข้าพเจ้าผู้รับใช้ของพระองค์ ศาโดกปุโรหิต เบไนยาห์บุตรเยโฮยาดา และโซโลมอนผู้รับใช้ของพระองค์
27Tahae kah olka he ka boei manghai taeng lamkah ni a phuet atah na sal khaw na ming sak van kolla. A hnukah ka boei manghai kah ngolkhoel dongah ulae aka ngol eh?” a ti nah.
27เรื่องนี้เกิดขึ้นตามพระบัญชาของกษัตริย์เจ้านายของข้าพเจ้าหรือ โดยพระองค์ไม่ได้แจ้งเหล่าข้ารับใช้ว่าใครจะนั่งบนบัลลังก์ต่อจากพระองค์?”
28Te phoeiah manghai David loh a doo tih, “Bathsheba te kamah taengla hang khue,” a ti nah. Te dongah manghai mikhmuh la ha moe tih manghai kah mikhmuh ah a pai pah.
28กษัตริย์ดาวิดจึงตรัสว่า “ไปเรียกบัทเชบามาหาเรา” นางก็เข้ามายืนต่อหน้ากษัตริย์
29Te vaengah manghai loh a toemngam tih, “BOEIPA kah hingnah dongah citcai cungkuem lamloh ka hinglu a lat coeng.
29กษัตริย์ทรงสาบานว่า “พระยาห์เวห์ผู้ทรงช่วยชีวิตเราให้พ้นจากความทุกข์ยากทั้งสิ้นทรงมีชีวิตอยู่แน่ฉันใด
30Israel Pathen BOEIPA rhang neh nang taengah rhep ka toemngam bangla, “Na capa Solomon tah kai hnukah manghai ni,” rhep ka ti. Te dongah anih ni kai yueng la ka ngolkhoel dongah a ngol eh. Te tlam ni tahae khohnin ah khaw ka saii eh?,” a ti nah.
30เราเคยสาบานต่อเจ้าโดยอ้างพระยาห์เวห์พระเจ้าแห่งอิสราเอลว่า ‘โซโลมอนบุตรของเจ้าจะขึ้นครองราชย์ต่อจากเรา และจะนั่งบนบัลลังก์แทนเรา’ วันนี้เราจะทำตามนั้นอย่างแน่นอนฉันนั้น”
31Te vaengah Bathsheba tah a maelhmai neh diklai la buluk tih manghai taengah a bakop pah. Te phoeiah, “Ka boei manghai David tah kumhal duela hing pai saeh,” a ti nah.
31บัทเชบาก้มกราบลงจนหน้าติดพื้นแสดงความเคารพ แล้วทูลว่า “ขอกษัตริย์ดาวิดเจ้านายของข้าพเจ้าทรงพระเจริญตลอดไป!”
32Te phoeiah manghai David loh, “Khosoih Zadok, tonghma Nathan, Jehoiada capa Benaiah te kamah taengla hang khue lah,” a ti. Te dongah amih khaw manghai kah mikhmuh la ha pawk uh.
32กษัตริย์ดาวิดตรัสว่า “เรียกศาโดกปุโรหิต นาธันผู้เผยพระวจนะ และเบไนยาห์บุตรเยโฮยาดามาหาเรา” พวกเขาจึงมาเข้าเฝ้า
33Te phoeiah manghai loh amih taengah, “Na boei kah sal rhoek te namah neh puei uh lamtah, kamah kah laak dongah ka capa Solomon te ngol sak. Te phoeiah anih te Gihon la suntlak puei.
33กษัตริย์ตรัสกับพวกเขาว่า “จงพาข้ารับใช้ของเจ้านายพวกเจ้าไปด้วย ให้โซโลมอนบุตรของเราขี่ล่อของเราเอง แล้วพาเขาลงไปที่กีโฮน
34Anih te khosoih Zadok neh tonghma Nathan loh Israel manghai la koelh saeh. Te vaengah tuki te ueng lamtah manghai Solomon tah hing pai saeh,'ti uh.
34ให้ศาโดกปุโรหิตกับนาธันผู้เผยพระวจนะเจิมเขาเป็นกษัตริย์เหนืออิสราเอลที่นั่น แล้วเป่าแตรร้องว่า ‘ขอกษัตริย์โซโลมอนทรงพระเจริญ!’
35Te phoeiah anih te nang khuen tih ha pawk vaengah ka ngolkhoel dongah ngol saeh lamtah kamah yueng la manghai saeh. Anih te ni Israel so neh Judah soah rhaengsang la om ham ka uen,” a ti nah.
35จากนั้นจงขึ้นมาตามเขา ให้เขามานั่งบนบัลลังก์ของเราและเป็นกษัตริย์แทนเรา เราแต่งตั้งเขาเป็นผู้นำเหนืออิสราเอลและยูดาห์”
36Jehoiada capa Benaiah loh manghai te a doo tih, “Amen, ka boei Pathen Yahovah long khaw, 'Manghai ni, 'ti pai saeh.
36เบไนยาห์บุตรเยโฮยาดาทูลตอบกษัตริย์ว่า “อาเมน! ขอพระยาห์เวห์พระเจ้าของกษัตริย์เจ้านายของข้าพเจ้ารับรองเช่นนั้น
37Ka boei manghai taengah Yahovah a om vanbangla Solomon taengah khaw om rhoe om van saeh. A ngolkhoel khaw ka boei manghai David kah ngolkhoel lakah rhoeng ngai saeh,” a ti.
37พระยาห์เวห์ทรงอยู่กับกษัตริย์เจ้านายของข้าพเจ้าอย่างไร ก็ขอทรงอยู่กับโซโลมอนอย่างนั้น และทรงทำให้บัลลังก์ของเขายิ่งใหญ่กว่าบัลลังก์ของกษัตริย์ดาวิดเจ้านายของข้าพเจ้า”
38Te phoeiah khosoih Zadok, tonghma Nathan, Jehoiada capa Benaiah, Kerethi, neh Phelethi te suntla uh. Solomon te manghai David kah laak dongah a ngol sak uh tih Gihon la cet uh.
38ศาโดกปุโรหิต นาธันผู้เผยพระวจนะ เบไนยาห์บุตรเยโฮยาดา ชาวเคเรธีและชาวเปเลธีจึงลงไป พวกเขาให้โซโลมอนขี่ล่อของกษัตริย์ดาวิดและพาไปยังกีโฮน
39Te phoeiah khosoih Zadok loh situi ki te dap khui lamloh a loh tih Solomon te a koelh. Te vaengah tuki te a ueng uh tih pilnam boeih loh, “Manghai Solomon tah hing pai saeh,” a ti uh.
39ศาโดกปุโรหิตนำเขาสัตว์ที่บรรจุน้ำมันมาจากเต็นท์ แล้วเจิมโซโลมอน พวกเขาเป่าแตร และประชาชนทั้งหมดร้องว่า “ขอกษัตริย์โซโลมอนทรงพระเจริญ!”
40Pilnam khaw anih hnukah boeih cet uh. Te vaengah pilnam tah phitphoet aka tum neh kohoenah dongah bahoeng a kohoe uh. Amih ol dongah diklai khaw thulh uet.
40ประชาชนทั้งหมดขึ้นมาตามโซโลมอน เป่าขลุ่ยและโห่ร้องด้วยความยินดีอย่างยิ่ง จนพื้นดินสะเทือนด้วยเสียงของพวกเขา
41Adonijah neh a taengkah a khue rhoek boeih loh a yaak uh vaengah buh caak te pak a toeng uh. Tuki ol te Joab loh a yaak vaengah, “Khorha aka hut te ba ol lae?” a ti.
41อาโดนียาห์และแขกทุกคนได้ยินเสียงนั้นเมื่อกินอาหารเสร็จ โยอาบได้ยินเสียงแตรจึงถามว่า “เหตุใดเมืองจึงส่งเสียงอึกทึกอย่างนี้?”
42A thui li vaengah khosoih Abiathar capa Jonathan te pakcak ha pawk. Te dongah Adonijah loh, “Halo lah namah hlang tatthai long ni a then khaw na phong,” a ti nah.
42ขณะที่เขายังพูดอยู่ โยนาธานบุตรอาบียาธาร์ปุโรหิตก็มาถึง อาโดนียาห์พูดว่า “เข้ามาเถิด เจ้าเป็นคนดี คงนำข่าวดีมา”
43Jonathan loh a doo tih Adonijah taengah, “Pawh, mamih kah boeipa manghai David loh Solomon te a manghai sak coeng.
43โยนาธานตอบอาโดนียาห์ว่า “ความจริงคือ กษัตริย์ดาวิดเจ้านายของเราได้ตั้งโซโลมอนเป็นกษัตริย์แล้ว
44Anih te manghai loh khosoih Zadok, tonghma Nathan, Jehoiada capa Benaiah, Kerethi neh Phelethi te a tueih pah tih manghai kah laak dongah a ngol sak uh.
44กษัตริย์ส่งศาโดกปุโรหิต นาธันผู้เผยพระวจนะ เบไนยาห์บุตรเยโฮยาดา ชาวเคเรธีและชาวเปเลธีไปกับเขา พวกเขาให้เขาขี่ล่อของกษัตริย์
45Anih te khosoih Zadok neh tonghma Nathan loh Gihon ah manghai la a koelh coeng. Te lamloh kohoe la a caeh uh dongah khorha kah a pang a ngawl ol te ni na yaak uh.
45ศาโดกปุโรหิตกับนาธันผู้เผยพระวจนะเจิมเขาเป็นกษัตริย์ที่กีโฮน แล้วพวกเขาก็ขึ้นมาจากที่นั่นด้วยความยินดีจนทั้งเมืองส่งเสียงกึกก้อง นั่นคือเสียงที่พวกท่านได้ยิน
46Tedae Solomon tah mangpa ngolkhoel dongah ngol bal pueng.
46อีกทั้งโซโลมอนนั่งบนบัลลังก์แห่งราชอาณาจักรแล้ว
47Te vaengah manghai kah sal rhoek tah ka boei rhoek kah manghai David te uem ham ha pawk uh tih, 'Namah kah Pathen, Pathen amah loh nang ming lakah Solomon ming te thang sak saeh. A ngolkhoel te na ngolkhoel lakah pueh pah saeh,’ a ti uh vaengah manghai tah thingkong dongah bakop.
47ข้ารับใช้ของกษัตริย์ยังมาถวายพรแก่กษัตริย์ดาวิดเจ้านายของเราว่า ‘ขอพระเจ้าของพระองค์ทรงทำให้ชื่อของโซโลมอนยิ่งใหญ่กว่าชื่อของพระองค์ และบัลลังก์ของเขายิ่งใหญ่กว่าบัลลังก์ของพระองค์’ กษัตริย์ทรงก้มคำนับอยู่บนเตียง
48Te vaengah manghai long khaw, “Ka ngolkhoel dongah aka ngol tih ka mik loh hmuh ham khohnin aka pae Israel Pathen BOEIPA tah a yoethen pai,’ a ti,” a ti nah.
48แล้วกษัตริย์ตรัสว่า ‘ขอสรรเสริญพระยาห์เวห์พระเจ้าแห่งอิสราเอล ผู้ทรงให้มีคนหนึ่งนั่งบนบัลลังก์ของเราวันนี้ และให้เราได้เห็นกับตา’”
49Te vaengah Adonijah neh a khue boeih khaw lakueng neh thoo uh tih hlang boeih loh amah longpuei la cet uh.
49แขกทุกคนของอาโดนียาห์ตกใจกลัว ต่างลุกขึ้นแยกย้ายกันไป
50Adonijah tah a rhih coeng dongah Solomon mikhmuh lamloh thoo. Te phoeiah cet tih hmueihtuk ki te a tuuk.
50อาโดนียาห์กลัวโซโลมอน จึงลุกไปจับเขาของแท่นบูชาไว้
51Te dongah Solomon taengah a puen pah tih, “Adonijah loh manghai Solomon te a rhih coeng ke. Hmueihtuk ki te a tuuk tih, 'Tihnin kah bangla kai taengah toemngam saeh lamtah manghai Solomon loh a sal te cunghang neh duek sak pawt khaming,’ a ti ne,” a ti nah.
51มีคนทูลโซโลมอนว่า “อาโดนียาห์กลัวกษัตริย์โซโลมอน เขากำลังจับเขาของแท่นบูชาไว้และพูดว่า ‘ขอให้กษัตริย์โซโลมอนสาบานกับข้าก่อนว่าจะไม่ประหารผู้รับใช้คนนี้ด้วยดาบ’”
52Te vaengah Solomon loh, “Tatthai ca la a om atah a sam te diklai la rhul mahpawh. Tedae a khuikah boethae te a tueng daengah ni a duek eh?,” a ti nah.
52โซโลมอนตรัสว่า “ถ้าเขาแสดงตนเป็นคนดี แม้เส้นผมของเขาสักเส้นก็จะไม่ตกถึงพื้น แต่ถ้าพบความชั่วในตัวเขา เขาจะต้องตาย”
53Manghai Solomon loh a tah daengah hmueihtuk dong lamloh amah rhum tih kun. Tedae manghai Solomon taengah a bakop vaengah tah anih te Solomon loh, “Namah im la cet,” a ti nah.
53กษัตริย์โซโลมอนจึงส่งคนไปรับเขาลงมาจากแท่นบูชา อาโดนียาห์มาก้มคำนับกษัตริย์โซโลมอน และโซโลมอนตรัสกับเขาว่า “กลับบ้านไปเถิด”
Tip: use the ← and → keys to turn chapters.