Maʻake 6
Tongan Bible, Revised West VersionTranslation
Tongan Bible, Revised West Version
Freedom Bible (Thai)
1Pea naʻe ʻalu ia mei ai, ʻo haʻu ki hono fonua; pea muimui ʻa ʻene kau ākonga kiate ia.
1พระองค์ออกจากที่นั่น แล้วกลับไปยังถิ่นบ้านเกิดของพระองค์ สาวกของพระองค์ก็ตามไป
2Pea hokosia ʻae ʻaho Sāpate, pea kamata ako ia ʻi he falelotu; pea ofo ʻae tokolahi ʻi he fanongo kiate ia , ʻonau pehē, “Kuo maʻu mei fē ʻe he tangata ni ʻae ngaahi meʻa ni? Pea ko e hā ʻae poto ko eni kuo tuku kiate ia, ʻaia kuo fai ai ʻe hono nima ʻae ngaahi ngāue lahi pehē?
2เมื่อถึงวันสะบาโต พระองค์เริ่มสอนในธรรมศาลา หลายคนที่ได้ยินก็ประหลาดใจ และพูดว่า “คนนี้ได้สิ่งเหล่านี้มาจากไหน? ปัญญาอะไรที่เขาได้รับ จึงทำการอัศจรรย์อันยิ่งใหญ่เช่นนี้ด้วยมือของเขา?
3ʻIkai ko e tufunga eni, ko e tama ʻa Mele, pea ko e tokoua ʻo Semisi, mo Sose, mo Siute, mo Saimone? Pea ʻikai ʻoku ʻi heni mo kitautolu ʻa hono ngaahi tuofefine?” Pea naʻa nau tūkia ʻiate ia.
3คนนี้ไม่ใช่ช่างไม้ ลูกของมารีย์ และพี่น้องของยากอบ โยเสส ยูดาส และซีโมนหรือ? พี่น้องหญิงของเขาก็อยู่ที่นี่กับพวกเราไม่ใช่หรือ?” พวกเขาจึงไม่ยอมรับพระองค์
4Ka naʻe pehē ʻe Sisu kiate kinautolu, “ʻOku ʻikai ke masiva fakaʻapaʻapa ha palōfita, ka ʻi hono fonua, mo hono kāinga, mo hono fale.”
4พระเยซูกล่าวกับพวกเขาว่า “ผู้เผยพระวจนะย่อมได้รับเกียรติ เว้นแต่ในถิ่นของตน ท่ามกลางญาติของตน และในบ้านของตน”
5Pea naʻe ʻikai te ne mafai ʻi ai ha ngāue lahi, ka naʻa ne hilifaki hono nima ki he tokosiʻi pe naʻe mahaki, ʻo ne fakamoʻui.
5พระองค์ไม่สามารถทำการอัศจรรย์อันยิ่งใหญ่ที่นั่นได้ นอกจากวางมือบนคนป่วยไม่กี่คนและรักษาพวกเขา
6Pea naʻe ofo ia ko e meʻa ʻi heʻenau taʻetui. Pea ʻalu fakatakamilo ia ʻi he ngaahi potu kakai, ʻo akonaki.
6พระองค์ประหลาดใจเพราะความไม่เชื่อของพวกเขา พระองค์เดินไปตามหมู่บ้านโดยรอบและสั่งสอน
7¶ Pea ne ui ʻae toko hongofulu ma toko ua, ʻo ne fua fekau ke nau ō, ʻo tautau toko ua, pea ne foaki kiate kinautolu ʻae mālohi ki he kau laumālie ʻuli;
7พระองค์เรียกสิบสองคนมา และเริ่มส่งพวกเขาออกไปเป็นคู่ ๆ พร้อมทั้งให้อำนาจเหนือวิญญาณที่ไม่บริสุทธิ์
8Mo fekau ʻe ia kiate kinautolu ke ʻoua te nau ʻave he meʻa ʻi honau fononga, ka ko e tokotoko pe; ʻoua naʻa ʻai ha kato, pe ha mā, pe ha paʻanga ʻi he noʻo:
8พระองค์สั่งพวกเขาว่า สำหรับการเดินทางให้เอาไปได้เพียงไม้เท้าเท่านั้น ไม่ให้เอาขนมปัง ย่าม หรือเงินในกระเป๋าไป
9Kae topuvaʻe ʻai ʻae teka; pea ʻoua naʻa ʻaki ʻae kofutuʻa ʻe ua.
9ให้สวมรองเท้าแตะ และอย่าสวมเสื้อสองตัว
10Pea ne pehē kiate kinautolu, “Ko e potu ko ia te mou hū ai ki ha fale, mou nofo ai pe kaeʻoua ke mou toki ō ʻi he potu ko ia.
10พระองค์กล่าวกับพวกเขาว่า “เมื่อพวกคุณเข้าไปพักในบ้านใด ก็จงอยู่ที่นั่นจนกว่าจะออกจากที่นั้น
11¶ Pea ko kinautolu ʻe ʻikai maʻu ʻakimoutolu, pe fanongo kiate kimoutolu, ʻoka mou ka ʻalu ai, mou tūtuuʻi ʻae efu ʻi homou vaʻe, ko e fakamoʻoni kiate kinautolu. Ko e moʻoni ʻoku ou tala kiate kimoutolu, ʻE kātakingofua ʻa Sotoma mo Komola ʻi he ʻaho fakamaau, ʻi he kolo ko ia.”
11ถ้าที่ใดไม่ต้อนรับหรือไม่ฟังพวกคุณ เมื่อออกจากที่นั่น จงสลัดฝุ่นใต้เท้าของพวกคุณออก เพื่อเป็นพยานกล่าวโทษพวกเขา เราบอกความจริงแก่พวกคุณว่า ในวันพิพากษา โสโดมและโกโมราห์จะรับโทษเบากว่าเมืองนั้น!”
12Pea naʻa nau ʻalu atu, ʻo malanga ke fakatomala ʻae kakai.
12พวกเขาจึงออกไปประกาศให้ผู้คนกลับใจ
13Pea nau kapusi ʻae kau tēvolo tokolahi, pea tākai ʻaki ʻae lolo, mo fakamoʻui ʻae tokolahi naʻe mahaki.
13พวกเขาขับปีศาจออกหลายตน และเจิมคนป่วยจำนวนมากด้วยน้ำมันและรักษาพวกเขา
14Pea fanongo ki ai ʻae tuʻi ko Helota; (he kuo mafola atu hono hingoa;) pea pehē ʻe ia, Kuo toe tuʻu mei he mate ʻa Sione ko e Papitaiso, pea ko ia ʻoku hā ai ʻae ngaahi ngāue lahi meiate ia.
14กษัตริย์เฮโรดได้ยินเรื่องนี้ เพราะชื่อเสียงของพระเยซูเป็นที่รู้จักกันแล้ว เขากล่าวว่า “ยอห์นผู้ทำพิธีบัพติศมาฟื้นขึ้นจากความตายแล้ว เพราะเหตุนี้พลังอัศจรรย์เหล่านี้จึงทำงานอยู่ในตัวเขา”
15Pea pehē ʻe he niʻihi, “Ko ʻIlaisiā ia.” Pea pehē ʻe he niʻihi, “Ko e palōfita ia, pe ʻoku hangē ko ha taha ʻi he kau palōfita.”
15แต่คนอื่นพูดว่า “เขาคือเอลียาห์” บางคนพูดว่า “เขาเป็นผู้เผยพระวจนะ หรือเป็นเหมือนผู้เผยพระวจนะคนหนึ่ง”
16Ka ʻi he fanongo ki ai ʻa Helota, pea pehē ʻe ia, “Ko Sione ia, ʻaia ne u tutuʻu hono ʻulu: kuo toe tuʻu ia mei he mate.”
16แต่เมื่อเฮโรดได้ยิน เขากล่าวว่า “คนนี้คือยอห์นที่เราตัดศีรษะ เขาฟื้นขึ้นจากความตายแล้ว”
17He naʻe fekau atu ʻe Helota, ke puke ʻa Sione, ʻo haʻi ia ʻi he fale fakapōpula, ko e meʻa ia Helotiasi, ko e uaifi ʻo hono tokoua ko Filipe: he kuo na fakamaʻu mo ia.
17เพราะเฮโรดเองได้ส่งคนไปจับยอห์น มัดเขาไว้ในคุก เพราะเรื่องเฮโรเดียส ภรรยาของฟีลิป ผู้เป็นพี่น้องของตน ซึ่งเฮโรดได้แต่งงานกับนาง
18He naʻe pehē ʻe Sione kia Helota, “ʻOku ʻikai ngofua haʻo maʻu ʻae uaifi ʻo ho tokoua.”
18เพราะยอห์นเคยบอกเฮโรดว่า “ท่านไม่มีสิทธิ์เอาภรรยาของพี่น้องของท่านมาเป็นภรรยาของตน”
19Ko ia naʻe ʻita ʻa Helotiasi kiate ia, ʻo ne loto ke tāmateʻi ia; ka naʻe ʻikai ke ne mafai ia :
19เฮโรเดียสจึงผูกใจเจ็บยอห์น และอยากฆ่าเขา แต่ทำไม่ได้
20He naʻe manavahē ʻa Helota kia Sione, ko ʻene ʻilo ko e tangata angatonu ia, mo māʻoniʻoni, pea naʻa ne maluʻi ia; pea ʻi heʻene fanongo kiate ia, naʻa ne fai ʻae ngaahi meʻa lahi, mo ne fanongo ʻi he fiefia.
20เพราะเฮโรดเกรงยอห์น โดยรู้ว่าเขาเป็นคนชอบธรรมและบริสุทธิ์ จึงคอยปกป้องเขา เมื่อได้ยินยอห์น เฮโรดก็ทำหลายอย่าง และชอบฟังเขา
21Pea naʻe hokosia ʻae ʻaho lelei, ko e ʻaho fakamanatu ki he fanauʻi ʻo Helota, pea ne fai ai ʻae kātoanga mā ʻa hono ngaahi houʻeiki, mo e ngaahi ʻeikitau, mo e ngaahi ʻeiki ʻo Kāleli;
21แล้วโอกาสก็มาถึง ในวันเกิดของเฮโรด เขาจัดงานเลี้ยงให้ขุนนาง นายทหารชั้นสูง และคนสำคัญของแคว้นกาลิลี
22Pea kuo haʻu ki ai ʻae taʻahine ʻae Helotiasi ko ia, ʻo meʻe, pea mālieʻia ai ʻa Helota mo kinautolu naʻa nau nonofo, pea pehē ʻe he tuʻi ki he taʻahine, “Kole mai kiate au ʻaia ʻoku ke loto ki ai, pea te u foaki ia kiate koe.”
22เมื่อลูกสาวของเฮโรเดียสเองเข้ามาเต้นรำ นางทำให้เฮโรดและแขกที่ร่วมโต๊ะพอใจ กษัตริย์จึงกล่าวกับหญิงสาวว่า “ขอสิ่งใดจากเราก็ได้ แล้วเราจะให้เจ้า”
23Pea ne fuakava kiate ia, “Ka ʻilonga ha meʻa te ke kole kiate au, te u foaki ia kiate koe, ʻo aʻu ki hono vaeua mālie ʻo hoku puleʻanga.”
23เขาสาบานกับนางว่า “ไม่ว่าเจ้าจะขออะไร เราจะให้เจ้า แม้ถึงครึ่งอาณาจักรของเรา”
24Pea ʻalu atu ia, ʻo ne pehē ki heʻene faʻē, “Ko e hā te u kole?” Pea pehēange ʻe ia, “Ko e ʻulu ʻo Sione ko e Papitaiso.”
24นางจึงออกไปถามมารดาว่า “ฉันควรขออะไร?” มารดาตอบว่า “ศีรษะของยอห์นผู้ทำพิธีบัพติศมา”
25Pea toe haʻu leva ia ki he tuʻi, pea ne kole, ʻo pehē, “Ko hoku loto ke ke foaki mai kiate au ʻanaiange, ʻae ʻulu ʻo Sione ko e Papitaiso, ʻi ha ipu.”
25นางรีบกลับเข้าไปหากษัตริย์ทันที และขอว่า “ฉันต้องการให้ท่านเอาศีรษะของยอห์นผู้ทำพิธีบัพติศมาใส่ถาดมาให้ฉันเดี๋ยวนี้”
26Pea mamahi lahi ʻae tuʻi; ka ko e meʻa ʻi heʻene fuakava, pea koeʻuhi ko kinautolu naʻa nau nonofo mo ia, naʻe ʻikai te ne faʻa fakafisi kiate ia.
26กษัตริย์เสียใจอย่างยิ่ง แต่เพราะคำสาบานของตนและเพราะบรรดาแขกร่วมโต๊ะ เขาจึงไม่อยากปฏิเสธนาง
27Pea kouna leva ʻe he tuʻi ʻae tangata tāmate, ʻo fekau ke ʻomi hono ʻulu: pea ʻalu ia, ʻo tutuʻu hono ʻulu ʻi he fale fakapōpula,
27กษัตริย์ส่งทหารองครักษ์ไปทันที และสั่งให้นำศีรษะของยอห์นมา ทหารนั้นจึงไปตัดศีรษะยอห์นในคุก
28ʻo ne ʻomi hono ʻulu ʻi ha ipu, mo ʻatu ki he taʻahine: pea ʻange ia ʻe he taʻahine ki heʻene faʻē.
28แล้วนำศีรษะของเขามาบนถาด และมอบให้หญิงสาว หญิงสาวก็นำไปให้มารดา
29Pea ʻi he fanongo ki ai ʻa ʻene kau ākonga, naʻa nau omi, ʻo ʻave hono sino ʻo fakatokoto ia ʻi he fonualoto.
29เมื่อสาวกของยอห์นได้ยินเรื่องนี้ พวกเขาก็มารับศพของเขาไปวางไว้ในอุโมงค์ฝังศพ
30Pea fakataha ʻae kau ʻaposetolo kia Sisu, ʻonau fakamatala kiate ia ʻae ngaahi meʻa kotoa pē, ʻaia kuo nau fai, mo ia kuo nau ako ʻaki.
30เหล่าอัครทูตกลับมารวมกันอยู่กับพระเยซู และเล่าทุกสิ่งที่พวกเขาได้ทำและได้สอนให้พระองค์ฟัง
31Pea pehē ʻe ia kiate kinautolu, “Mou omi ʻakimoutolu pe ki ha potu lala, ʻo mālōlō siʻi:” he naʻe tokolahi naʻe faʻa feʻaluʻaki, pea naʻe ʻikai ke nau ʻataʻatā ke fai ʻenau kai.
31พระองค์กล่าวกับพวกเขาว่า “มากับเรา ไปยังที่เปลี่ยวตามลำพัง และพักสักหน่อย” เพราะมีคนมาและไปจำนวนมาก จนพวกเขาไม่มีเวลาแม้แต่จะกินอาหาร
32Pea nau ō fakalilolilo ʻi he vaka ki he potu lala.
32พวกเขาจึงลงเรือไปยังที่เปลี่ยวตามลำพัง
33Pea mamata ʻae kakai ki heʻenau ʻalu, pea ʻilo ia ʻe he tokolahi, pea nau feleleʻi ʻuta ki ai mei he kolo kotoa pē, ʻo muʻomuʻa kiate kinautolu, pea fakataha ai kiate ia.
33คนเหล่านั้น เห็นพวกเขาออกไป และหลายคนจำพระองค์ได้ จึงวิ่งไปที่นั่นทางบกจากทุกเมือง พวกเขาไปถึงก่อนและมารวมกันรอพระองค์
34Pea kuo tuʻu ki ʻuta ʻa Sisu, ʻo ne vakai kuo tokolahi ʻae kakai, naʻe manavaʻofa ia kiate kinautolu, koeʻuhi kuo nau tatau mo e fanga sipi taʻehatauhi: pea ne kamata ako kiate kinautolu ʻae ngaahi meʻa lahi.
34เมื่อพระเยซูขึ้นจากเรือ พระองค์เห็นฝูงชนจำนวนมาก และสงสารพวกเขา เพราะพวกเขาเป็นเหมือนแกะที่ไม่มีผู้เลี้ยง พระองค์จึงเริ่มสอนพวกเขาหลายเรื่อง
35Pea kuo tei ʻosi ʻae ʻaho, pea haʻu ʻene kau ākonga kiate ia, ʻo pehē, “Ko e potu lala eni, pea kuo teitei ʻosi ʻae ʻaho:
35เมื่อเวลาล่วงไปมากแล้ว สาวกของพระองค์มาหาและกล่าวว่า “ที่นี่เป็นที่เปลี่ยว และเวลาก็ล่วงไปมากแล้ว
36fekau ke nau ō, koeʻuhi ke nau ʻalu ki he tukuʻuta, mo e ngaahi potu kakai ʻoku tuʻu takatakai, ke nau fakatau maʻanautolu ʻae mā: he ʻoku ʻikai haʻanau meʻa ke kai.”
36ให้พวกเขาแยกย้ายกันไปตามชนบทและหมู่บ้านรอบ ๆ เพื่อซื้อขนมปังกิน เพราะพวกเขาไม่มีอะไรกิน”
37¶ Pea lea ʻe ia, ʻo pehē kiate kinautolu, “Mou ʻatu ha meʻa ke nau kai.” Pea nau pehē kiate ia, Te mau ō, ʻo fakatau mā ʻaki ʻae tenali ʻe uangeau, mo ʻatu ke nau kai?”
37แต่พระองค์ตอบพวกเขาว่า “พวกคุณจงหาอะไรให้พวกเขากิน” พวกเขาถามพระองค์ว่า “จะให้พวกเราไปซื้อขนมปังราคาสองร้อยเดนาริอุส แล้วเอามาให้พวกเขากินหรือ?”
38Pea pehē ʻe ia kiate kinautolu, “Ko e foʻi mā ʻe fiha ʻoku ʻiate kimoutolu? ʻAlu ʻo vakai.” Pea kuo nau ʻilo, pea nau pehē, “ʻOku nima, mo e ika ʻe ua.”
38พระองค์กล่าวกับพวกเขาว่า “พวกคุณมีขนมปังกี่ก้อน? ไปดูสิ” เมื่อรู้แล้ว พวกเขาตอบว่า “ห้าก้อน กับปลาสองตัว”
39Pea ne fekau kiate kinautolu ke nau pule ke nofo kotoa pē ki lalo ki he mohuku maʻuiʻui, ʻo tautau tokolahi.
39พระองค์สั่งให้ทุกคนนั่งเป็นกลุ่ม ๆ บนหญ้าเขียว
40Pea naʻa nau nofo ki lalo ʻo fakaʻotu, ʻo tautau toko teau, mo tautau toko nimangofulu.
40พวกเขาจึงนั่งเป็นกลุ่ม กลุ่มละร้อยคนบ้าง ห้าสิบคนบ้าง
41Pea kuo toʻo ʻe ia ʻae foʻi mā ʻe nima mo e ika ʻe ua, pea hanga hake ia ki he langi, ʻo ne tāpuaki, mo ne tofitofi ʻae ngaahi foʻi mā, ʻo ʻange ki heʻene kau ākonga ke tufaki kiate kinautolu; pea ne tufaki mo e ika ʻe ua kiate kinautolu kātoa pe.
41พระองค์หยิบขนมปังห้าก้อนกับปลาสองตัว เงยหน้ามองขึ้นไปยังสวรรค์ กล่าวคำอวยพร แล้วหักขนมปัง และส่งให้สาวกเอาไปแจกแก่ฝูงชน ส่วนปลาสองตัวนั้น พระองค์ก็แบ่งให้ทุกคน
42Pea naʻa nau kai kotoa pē, ʻo mākona.
42ทุกคนกินจนอิ่ม
43Pea nau ʻave ʻae kato ʻe hongofulu ma ua kuo pito ʻi he toenga kai, mo e ika.
43พวกเขาเก็บเศษขนมปังและปลาที่เหลือได้เต็มสิบสองตะกร้า
44Pea ko kinautolu naʻe kai ʻi he ngaahi foʻi mā, ko e tangata ʻe toko nima afe nai.
44คนที่กินขนมปังมี ห้าพันคน
45Pea pule leva ʻe ia ke heka ki vaka ʻa ʻene kau ākonga, ʻo muʻomuʻa ki he potu ʻe taha ki Petesaita, kae fekau ʻe ia ke ʻalu ʻae kakai.
45ทันทีนั้น พระองค์ให้สาวกลงเรือ และไปยังอีกฝั่งหนึ่งทางเบธไซดาก่อน ขณะที่พระองค์เองให้ฝูงชนแยกย้ายกลับไป
46Pea kuo fekau atu ʻakinautolu, naʻe ʻalu ia ki he moʻunga ke lotu ai.
46หลังจากกล่าวลาพวกเขาแล้ว พระองค์ขึ้นไปบนภูเขาเพื่ออธิษฐาน
47Pea kuo hoko ʻae efiafi, kuo ʻi he vaha ʻae vaka, kae ʻi ʻuta tokotaha pe ia.
47เมื่อถึงเวลาเย็น เรืออยู่กลางทะเล ส่วนพระองค์อยู่บนฝั่งเพียงลำพัง
48Pea mamata ia ʻoku nau ongosia ʻi he tau ʻaʻalo; he naʻe tokai ʻae matangi kiate kinautolu: pea kuo ofi hono fā ʻoe leʻo ʻoe pō, pea ʻalu ange ia kiate kinautolu, ʻo ne hāʻele ia ʻi he fukahi tahi , pea hangē ka mole pe ia ʻiate kinautolu.
48พระองค์เห็นพวกเขาลำบากในการพาย เพราะลมพัดสวนทาง ประมาณยามที่สี่ของกลางคืน พระองค์เดินบนทะเลมาหาพวกเขา และตั้งใจจะเดินผ่านพวกเขาไป
49Ka ʻi heʻenau mamata ʻoku hāʻele ia ʻi he fukahi vai, naʻa nau mahalo ko e laumālie ia, ʻonau kalanga ai:
49แต่เมื่อพวกเขาเห็นพระองค์เดินบนทะเล ก็คิดว่าเป็นผี และร้องเสียงดัง
50He naʻa nau mamata kotoa pē kiate ia, pea nau ilifia. Pea leaange leva ia kiate kinautolu, ʻo ne pehē, “Mou fiemālie: he ko au; pea ʻoua ʻe manavahē.”
50เพราะทุกคนเห็นพระองค์และตกใจ แต่พระองค์พูดกับพวกเขาทันทีว่า “สบายใจได้! เราเอง! อย่ากลัว”
51Pea ʻalu hake ia kiate kinautolu ki vaka; pea malu leva ʻae matangi: pea fakatumutumu lahi fakamanavahē ʻakinautolu ʻo taʻefaʻalaua ʻi honau loto, mo ofo ai.
51แล้วพระองค์ขึ้นเรือไปอยู่กับพวกเขา ลมก็สงบ พวกเขาประหลาดใจและตกตะลึงอย่างยิ่ง
52He naʻe ʻikai te nau manatu ki he ngaahi foʻi mā: he kuo fefeka honau loto.
52เพราะพวกเขายังไม่เข้าใจเรื่องขนมปัง เนื่องจากใจของพวกเขาแข็งกระด้าง
53¶ Pea kuo nau hoko atu, ʻonau aʻu ki he fonua ko Kenesaleti, pea tau ki ʻuta.
53เมื่อข้ามไปถึงอีกฝั่งแล้ว พวกเขาขึ้นฝั่งที่เกนเนซาเรต และเอาเรือเทียบฝั่ง
54Pea kuo nau haʻu mei he vaka, pea ʻilo leva ia ʻekinautolu.
54ทันทีที่พวกเขาขึ้นจากเรือ ผู้คนก็จำพระองค์ได้
55Pea nau feleleʻi ʻi he potu fonua kotoa ko ia mo nau fata fano pe ʻi he ngaahi mohenga ʻakinautolu naʻe mahaki, ki he potu naʻa nau fanongo ʻoku ʻi ai ia.
55และวิ่งไปทั่วบริเวณนั้น เริ่มหามคนป่วยบนเสื่อไปยังที่ซึ่งพวกเขาได้ยินว่าพระองค์อยู่
56Pea naʻe ʻilonga haʻa ne ʻalu ki he ngaahi potu kakai, pe ki he ngaahi kolo, pe ki he tukuʻuta, naʻa nau fakatokoto ʻae mahaki ʻi he ngaahi hala, pea nau kole kiate ia ke nau ala ki he kapa pe ʻo hono kofu: pea ʻilonga ʻakinautolu kotoa pē naʻe ala ki ai, naʻe fakamoʻui ʻakinautolu.
56ไม่ว่าพระองค์จะเข้าไปในหมู่บ้าน เมือง หรือชนบท ผู้คนก็วางคนป่วยไว้ตามตลาด และวิงวอนขอให้พวกเขาได้แตะเพียงชายเสื้อ ของพระองค์ และทุกคนที่แตะพระองค์ก็หายดี
Tip: use the ← and → keys to turn chapters.