متّی 7
Old Persian Version (ترجمه قدیم)Translation
Old Persian Version (ترجمه قدیم)
Coptic New Testament
1«حکم مکنید تا بر شما حکم نشود.
1⳿ⲙⲡⲉⲣϯϩⲁⲡ ϩⲓⲛⲁ ⳿ⲛⲧⲟⲩ⳿ϣⲧⲉⲙϯϩⲁⲡ ⳿ⲉⲣⲱⲧⲉⲛ.
2زیرابدان طریقی که حکم کنید بر شما نیز حکم خواهد شد و بدان پیمانه‌ای که پیمایید برای شماخواهند پیمود.
2ⲡⲓϩⲁⲡ ⲅⲁⲣ ⳿ⲉⲧⲉⲧⲉⲛⲛⲁⲧⲏⲓϥ ⲁⲩⲛⲁϯϩⲁⲡ ⳿ⲉⲣⲱⲧⲉⲛ ⳿ⲛϧⲏⲧϥ ⲟⲩⲟϩ ϧⲉⲛ ⲡⲓϣⲓ ⳿ⲉⲧⲉⲧⲉⲛⲛⲁ⳿ϣ⳿ⲓ ⳿ⲙⲙⲟϥ ⲁⲩⲛⲁϣⲓ ⲛⲱⲧⲉⲛ ⳿ⲙⲙⲟϥ.
3و چون است که خس را درچشم برادر خود می‌بینی و چوبی را که چشم خود داری نمی یابی؟
3ⲉⲑⲃⲉ ⲟⲩ ⳿ⲭⲛⲁⲩ ⳿ⲉⲡⲓϫⲏⲓ ϧⲉⲛ ⳿ⲫⲃⲁⲗ ⳿ⲙⲡⲉⲕⲥⲟⲛ ⲡⲓⲥⲟⲓ ⲇⲉ ⲉⲧϧⲉⲛ ⲡⲉⲕⲃⲁⲗ ⳿ⲕϯⲛⲓⲁⲧⲕ ⳿ⲙⲙⲟϥ ⲁⲛ.
4یا چگونه به برادر خودمی گویی “اجازت ده تا خس را از چشمت بیرون کنم “ و اینک چوب در چشم تو است؟
4ⲓⲉ ⲡⲱⲥ ⳿ⲭⲛⲁϫⲟⲥ ⳿ⲙⲡⲉⲕⲥⲟⲛ ϫⲉ ⲭⲁⲧ ⳿ⲛⲧⲁϩⲓ ⲡⲓϫⲏⲓ ⳿ⲉⲃⲟⲗ ϧⲉⲛ ⲡⲉⲕⲃⲁⲗ ⲟⲩⲟϩ ϩⲏⲡⲡⲉ ⲓⲥ ⲡⲓⲥⲟⲓ ⳿ϥⲭⲏ ϧⲉⲛ ⲡⲉⲕⲃⲁⲗ.
5ای ریاکار، اول چوب را از چشم خود بیرون کن، آنگاه نیک خواهی دید تا خس را از چشم برادرت بیرون کنی!
5ⲡⲓϣⲟⲃⲓ ϩⲓ ⲡⲓⲥⲟⲓ ⳿ⲉⲃⲟⲗϧⲉⲛ ⲡⲉⲕⲃⲁⲗ ⳿ⲛϣⲟⲣⲡ ⲟⲩⲟϩ ⲧⲟⲧⲉ ⲉⲕ⳿ⲉⲛⲁⲩ ⳿ⲙⲃⲟⲗ ⳿ⲉϩⲓ ⲡⲓϫⲏⲓ ⳿ⲉⲃⲟⲗϧⲉⲛ ⳿ⲫⲃⲁⲗ ⳿ⲙⲡⲉⲕⲥⲟⲛ.
6«آنچه مقدس است، به سگان مدهید و نه مرواریدهای خود را پیش گرازان اندازید، مباداآنها را پایمال کنند و برگشته، شما را بدرند.
6⳿ⲙⲡⲉⲣϯ ⳿ⲙⲡⲉⲑⲟⲩⲁⲃ ⳿ⲛⲛⲓⲟⲩϩⲱⲣ ⲟⲩⲇⲉ ⳿ⲙⲡⲉⲣϩⲓⲟⲩ⳿ⲓ ⳿ⲛⲛⲉⲧⲉⲛ⳿ⲁⲛⲁⲙⲏⲓ ⳿ⲙⲡⲉ⳿ⲙⲑⲟ ⳿ⲛⲛⲓ⳿ⲉϣⲁⲩ ⲙⲏ ⲡⲟⲧⲉ ⳿ⲛⲥⲉϩⲱⲙⲓ ⳿ⲡⲉϫⲱⲟⲩ ⳿ⲛⲛⲟⲩϭⲁⲗⲁⲩϫ ⲟⲩⲟϩ ⳿ⲛⲥⲉⲕⲟⲧⲟⲩ ⳿ⲛⲥⲉⲫⲉϧ ⲑⲏⲛⲟⲩ.
7«سوال کنید که به شما داده خواهد شد؛ بطلبید که خواهید یافت؛ بکوبید که برای شما بازکرده خواهد شد.
7⳿ⲁⲣⲓ⳿ⲉⲧⲓⲛ ⲟⲩⲟϩ ⲉⲩ⳿ⲉϯ ⲛⲱⲧⲉⲛ ⲕⲱϯ ⲟⲩⲟϩ ⳿ⲉⲣⲉⲧⲉⲛ⳿ⲉϫⲓⲙⲓ ⲕⲱⲗϩ ⲟⲩⲟϩ ⲉⲩ⳿ⲉⲁⲟⲩⲱⲛ ⲛⲱⲧⲉⲛ.
8زیرا هر‌که سوال کند، یابد وکسی‌که بطلبد دریافت کند و هر‌که بکوبد برای اوگشاده خواهد شد.
8ⲟⲩⲟⲛ ⲅⲁⲣ ⲛⲓⲃⲉⲛ ⲉⲧⲉⲣ⳿ⲉⲧⲓⲛ ϣⲁϥϭⲓ ⲟⲩⲟϩ ⲫⲏⲉⲧⲕⲱϯ ϣⲁϥϫⲓⲙⲓ ⲟⲩⲟϩ ⲫⲏⲉⲧⲕⲱⲗϩ ϣⲁⲩⲟⲩⲱⲛ ⲛⲁϥ.
9و کدام آدمی است از شما که پسرش نانی از او خواهد و سنگی بدو دهد؟
9ⲓⲉ ⲛⲓⲙ ⳿ⲛⲣⲱⲙⲓ ⲉⲧϧⲉⲛ ⲑⲏⲛⲟⲩ ⳿ⲉⲧⲉ ⲡⲉϥϣⲏⲣⲓ ⲛⲁⲉⲣ⳿ⲉⲧⲓⲛ ⳿ⲙⲙⲟϥ ⳿ⲛⲟⲩⲱⲓⲕ ⲙⲏ ⳿ϥⲛⲁϯ ⲛⲁϥ ⳿ⲛⲟⲩ⳿ⲱⲛⲓ.
10یااگر ماهی خواهد ماری بدو بخشد؟
10ⲓⲉ ⳿ⲛⲧⲉϥⲉⲣ⳿ⲉⲧⲓⲛ ⳿ⲙⲙⲟϥ ⳿ⲛⲟⲩⲧⲉⲃⲧ ⲙⲏ ⳿ϥⲛⲁϯ ⳿ⲛⲟⲩϩⲟϥ ⲛⲁϥ.
11پس هرگاه شما که شریر هستید، دادن بخشش های نیکو را به اولاد خود می‌دانید، چقدر زیاده پدر شما که درآسمان است چیزهای نیکو را به آنانی که از اوسوال می‌کنند خواهد بخشید!
11ⲓⲥϫⲉ ⲟⲩⲛ ⳿ⲛⲑⲱⲧⲉⲛ ⳿ⲛⲑⲱⲧⲉⲛ ϩⲁⲛⲥⲁⲙⲡⲉⲧϩⲱⲟⲩ ⲧⲉⲧⲉⲛⲥⲱⲟⲩⲛ ⳿ⲉϯ ⳿ⲛⲛⲓⲧⲁⲓⲟ ⲉⲑⲛⲁⲛⲉⲩ ⳿ⲛⲛⲉⲧⲉⲛϣⲏⲣⲓ ⲓⲉ ⲁⲩⲏⲣ ⲙⲁⲗⲗⲟⲛ ⲡⲉⲧⲉⲛⲓⲱⲧ ⲉⲧϧⲉⲛ ⲛⲓⲫⲏⲟⲩ⳿ⲓ ⲉϥ⳿ⲉϯ ⳿ⲛⲛⲓ⳿ⲁⲅⲁⲑⲟ⳿ ⲛⲛⲏⲉⲑⲛⲁⲉⲣ⳿ⲉⲧⲓⲛ ⳿ⲙⲙⲟϥ.
12لهذا آنچه خواهید که مردم به شما کنند، شما نیز بدیشان همچنان کنید، زیرا این است تورات و صحف انبیا.
12ϩⲱⲃ ⲇⲉ ⲛⲓⲃⲉⲛ ⳿ⲉⲧⲉⲧⲉⲛⲛⲁⲟⲩⲱϣ ϩⲓⲛⲁ ⳿ⲛⲧⲉ ⲛⲓⲣⲱⲙⲓ ⲁⲓⲧⲟⲩ ⲛⲱⲧⲉⲛ ⳿ⲁⲣⲓⲟⲩ⳿ⲓ ⲛⲱⲟⲩ ϩⲱⲧⲉⲛ ⳿ⲙⲡⲁⲓⲣⲏϯ ⲫⲁⲓ ⲅⲁⲣ ⲡⲉ ⲡⲓⲛⲟⲙⲟⲥ ⲛⲉⲙ ⲛⲓⲡⲣⲟⲫⲏⲧⲏⲥ.
13«از در تنگ داخل شوید. زیرا فراخ است آن در و وسیع است آن طریقی که مودی به هلاکت است و آنانی که بدان داخل می‌شوندبسیارند.
13⳿ⲁⲙⲱⲓⲛⲓ ⳿ⲉϧⲟⲩⲛ ⳿ⲉⲃⲟⲗϩⲓⲧⲉⲛ ϯⲡⲩⲗⲏ ⲉⲧϫⲏⲟⲩ ϫⲉ ⳿ⲥⲟⲩⲱϣⲥ ⳿ⲛϫⲉ ϯⲡⲩⲗⲏ ⲟⲩⲟϩ ⳿ϥⲟⲩⲉⲥⲑⲱⲛ ⳿ⲛϫⲉ ⲡⲓⲙⲱⲓⲧ ⲉⲧϭⲓ ⳿ⲉ⳿ⲡⲧⲁⲕⲟ ⲟⲩⲟϩ ⲥⲉⲟϣ ⳿ⲛϫⲉ ⲛⲏⲉⲑⲛⲁϣⲉⲛⲱⲟⲩ ⳿ⲉϧⲟⲩⲛ ⳿ⲉⲃⲟⲗϩⲓⲧⲟⲧϥ.
14زیرا تنگ است آن در و دشوار است آن طریقی که مودی به حیات‌است و یابندگان آن کمند.
14ϫⲉ ⳿ⲥϫⲏⲟⲩ ⳿ⲛϫⲉ ϯⲡⲩⲗⲏ ⲟⲩⲟϩ ⳿ϥϩⲉϫϩⲱϫ ⳿ⲛϫⲉ ⲡⲓⲙⲱⲓⲧ ⲉⲧϭⲓ ⳿ⲉ⳿ⲡⲱⲛϧ ⲟⲩⲟϩ ϩⲁⲛⲕⲟⲩϫⲓ ⲡⲉⲑⲛⲁϫⲉⲙϥ.
15«اما از انبیای کذبه احتراز کنید، که به لباس میشها نزد شما می‌آیند ولی در باطن، گرگان درنده می‌باشند.
15⳿ⲁⲣⲉϩ ⲇⲉ ⳿ⲉⲣⲱⲧⲉⲛ ⳿ⲉⲃⲟⲗϩⲁ ⲛⲓⲡⲣⲟⲫⲏⲧⲏⲥ ⳿ⲛⲛⲟⲩϫ ⲛⲏⲉⲑⲛⲏⲟⲩ ϩⲁⲣⲱⲧⲉⲛ ϧⲉⲛ ϩⲁⲛϩⲉⲃⲥⲱ ⳿ⲛ⳿ⲉⲥⲱⲟⲩ ⲥⲁϧⲟⲩⲛ ⲇⲉ ⳿ⲙⲙⲱⲟⲩ ϩⲁⲛⲟⲩⲱⲛϣ ⳿ⲛⲣⲉϥϩⲱⲗⲉⲙ ⲛⲉ.
16ایشان را از میوه های ایشان خواهید شناخت. آیا انگور را از خار و انجیر را ازخس می‌چینند؟
16⳿ⲉⲃⲟⲗϧⲉⲛ ⲛⲟⲩⲟⲩⲧⲁϩ ⳿ⲉⲣⲉⲧⲉⲛ⳿ⲉⲥⲟⲩⲱⲛⲟⲩ ⲙⲏ ⲧⲓ ϣⲁⲩⲥⲉⲕ ⳿ⲁⲗⲟⲗⲓ ⳿ⲉⲃⲟⲗϩⲓ ϩⲁⲛϣⲟⲛϯ ⲓⲉ ϣⲁⲩⲥⲉⲕ ⲕⲉⲛⲧⲉ ⳿ⲉⲃⲟⲗϩⲓ ⲛⲓⲥⲉⲣⲟϫⲓ.
17همچنین هر درخت نیکو، میوه نیکو می‌آورد و درخت بد، میوه بد می‌آورد.
17ⲡⲁⲓⲣⲏϯ ⳿ϣϣⲏⲛ ⲛⲓⲃⲉⲛ ⲉⲑⲛⲁⲛⲉϥ ϣⲁϥⲉⲛ ⲟⲩⲧⲁϩ ⳿ⲉⲛⲁⲛⲉϥ ⳿ⲉⲃⲟⲗ ⲡⲓ⳿ϣϣⲏⲛ ⲇⲉ ⲉⲧϩⲱⲟⲩ ϣⲁϥⲉⲛ ⲟⲩⲧⲁϩ ⲉϥϩⲱⲟⲩ ⳿ⲉⲃⲟⲗ.
18نمی تواند درخت خوب میوه بد آورد، و نه درخت بد میوه نیکو آورد.
18⳿ⲙⲙⲟⲛ⳿ϣϫⲟⲙ ⳿ⲛⲟⲩ⳿ϣϣⲏⲛ ⳿ⲉⲛⲁⲛⲉϥ ⳿ⲉⲉⲣⲟⲩⲧⲁϩ ⲉϥϩⲱⲟⲩ ⲟⲩⲇⲉ ⲟⲩ⳿ϣϣⲏⲛ ⲉϥϩⲱⲟⲩ ⳿ⲉⲉⲣⲟⲩⲧⲁϩ ⳿ⲉⲛⲁⲛⲉϥ.
19هر درختی که میوه نیکو نیاورد، بریده و در آتش افکنده شود.
19⳿ϣϣⲏⲛ ⲛⲓⲃⲉⲛ ⳿ⲉⲧⲉ⳿ϥⲛⲁ⳿⳿ⲓⲣⲓ ⲁⲛ ⳿ⲛⲟⲩⲟⲩⲧⲁϩ ⳿ⲉⲛⲁⲛⲉϥ ⲥⲉⲛⲁⲕⲟⲣϫϥ ⳿ⲛⲥⲉϩⲓⲧϥ ⳿ⲉⲡⲓ⳿ⲭⲣⲱⲙ.
20لهذا از میوه های ایشان، ایشان را خواهیدشناخت.
20ϩⲁⲣⲁ ⳿ⲉⲃⲟⲗϧⲉⲛ ⲛⲟⲩⲟⲩⲧⲁϩ ⳿ⲉⲣⲉⲧⲉⲛ⳿ⲉⲥⲟⲩⲱⲛⲟⲩ.
21«نه هر‌که مرا “خداوند، خداوند” گویدداخل ملکوت آسمان گردد، بلکه آنکه اراده پدرمرا که در آسمان است به‌جا آورد.
21ⲟⲩⲟⲛ ⲛⲓⲃⲉⲛ ⲁⲛ ⲉⲧϫⲱ ⳿ⲙⲙⲟⲥ ⲛⲏⲓ ϫⲉ Ⲡ⳪ Ⲡ⳪ ⲉⲑⲛⲁ⳿ⲓ ⳿ⲉϧⲟⲩⲛ ⳿ⲉϯⲙⲉⲧⲟⲩⲣⲟ ⳿ⲛⲧⲉ ⲛⲓⲫⲏⲟⲩ⳿ⲓ ⲁⲗⲗⲁ ⲡⲉⲧ⳿⳿ⲓⲣⲓ ⳿ⲙⲡⲉⲧⲉϩⲛⲉ ⲡⲁⲓⲱⲧ ⲉⲧϧⲉⲛ ⲛⲓⲫⲏⲟⲩ⳿ⲓ.
22بسا در آن روز مرا خواهند گفت: “خداوندا، خداوندا، آیا به نام تو نبوت ننمودیم و به اسم تو دیوها را اخراج نکردیم و به نام تو معجزات بسیار ظاهرنساختیم؟”
22ⲟⲩⲟⲛ ⲟⲩⲙⲏϣ ⲅⲁⲣ ⲉⲩⲛⲁϫⲟⲥ ⲛⲏⲓ ϧⲉⲛ ⲡⲓ⳿ⲉϩⲟⲟⲩ ⳿ⲉⲧⲉ⳿ⲙⲙⲁⲩ ϫⲉ Ⲡ⳪ Ⲡ⳪ ⲙⲏ ϧⲉⲛ ⲡⲉⲕⲣⲁⲛ ⲁⲛ ⲁⲛⲉⲣ⳿ⲡⲣⲟⲫⲏⲧⲉⲩⲓⲛ ⲟⲩⲟϩ ϧⲉⲛ ⲡⲉⲕⲣⲁⲛ ⲁⲛϩⲓ ⲇⲉⲙⲱⲛ ⳿ⲉⲃⲟⲗ ⲟⲩⲟϩ ϧⲉⲛ ⲡⲉⲕⲣⲁⲛ ⲁⲛ⳿⳿ⲓⲣⲓ ⳿ⲛⲟⲩⲙⲏϣ ⳿ⲛϫⲟⲙ.
23آنگاه به ایشان صریح خواهم گفت که “هرگز شما را نشناختم! ای بدکاران از من دور شوید!”
23ⲟⲩⲟϩ ⲧⲟⲧⲉ ⲉⲓ⳿ⲉⲟⲩⲱⲛϩ ⲛⲱⲟⲩ ⳿ⲉⲃⲟⲗ ϫⲉ ⳿ⲙⲡⲓⲥⲟⲩⲉⲛ ⲑⲏⲛⲟⲩ ⳿⳿ⲉⲛⲉϩ ⲙⲁϣⲉⲛⲱⲧⲉⲛ ⳿ⲉⲃⲟⲗ ϩⲁⲣⲟⲓ ⲛⲓⲉⲣⲅⲁⲧⲏⲥ ⳿ⲛⲧⲉ ϯ⳿⳿ⲁⲛⲟⲙⲓ⳿ⲁ.
24«پس هر‌که این سخنان مرا بشنود و آنها رابه‌جا آرد، او را به مردی دانا تشبیه می‌کنم که خانه خود را بر سنگ بنا کرد.
24ⲟⲩⲟⲛ ⲛⲓⲃⲉⲛ ⲟⲩⲛ ⲉⲧⲥⲱⲧⲉⲙ ⳿ⲉⲛⲁⲥⲁϫⲓ ⲛⲁⲓ ⲟⲩⲟϩ ⲉϥ⳿⳿ⲓⲣⲓ ⳿ⲙⲙⲱⲟⲩ ⲉⲓ⳿ⲉⲧⲉⲛⲑⲱⲛϥ ⳿ⲉⲟⲩⲣⲱⲙⲓ ⳿ⲛⲥⲁⲃⲉ ⲫⲏ⳿ⲉⲧⲁϥⲕⲱⲧ ⳿ⲙⲡⲉϥⲏⲓ ϩⲓϫⲉⲛ ϯⲡⲉⲧⲣⲁ.
25و باران باریده، سیلابهاروان گردید و بادها وزیده، بدان خانه زورآور شدو خراب نگردید زیرا که بر سنگ بنا شده بود.
25ⲟⲩⲟϩ ⲁϥ⳿ⲓ ⳿ⲉⲡⲉⲥⲏⲧ ⳿ⲛϫⲉ ⲡⲓⲙⲟⲩⲛϩⲱⲟⲩ ⲁⲩ⳿ⲓ ⳿ⲛϫⲉ ⲛⲓⲓⲁⲣⲱⲟⲩ ⲟⲩⲟϩ ⲁⲩⲛⲓϥⲓ ⳿ⲛϫⲉ ⲛⲓⲑⲏⲟⲩ ⲟⲩⲟϩ ⲁⲩⲕⲱⲗϩ ⳿ⲉⲡⲓⲏⲓ ⳿ⲉⲧⲉ⳿ⲙⲙⲁⲩ ⲟⲩⲟϩ ⳿ⲙⲡⲉϥϩⲉⲓ ⲛⲁⲣⲉ ⲧⲉϥⲥⲉⲛϯ ⲅⲁⲣ ⲧⲁϫⲣⲏⲟⲩⲧ ⲡⲉ ϩⲓϫⲉⲛ ϯⲡⲉⲧⲣⲁ.
26وهر‌که این سخنان مرا شنیده، به آنها عمل نکرد، به مردی نادان ماند که خانه خود را بر ریگ بنا نهاد.
26ⲟⲩⲟϩ ⲟⲩⲟⲛ ⲛⲓⲃⲉⲛ ⲉⲧⲥⲱⲧⲉⲙ ⳿ⲉⲛⲁⲥⲁϫⲓ ⲛⲁⲓ ⲟⲩⲟϩ ⲉϥ⳿⳿ⲓⲣⲓ ⳿ⲙⲙⲱⲟⲩ ⲁⲛ ⲉⲓ⳿ⲉⲧⲉⲛⲑⲱⲛϥ ⳿ⲉⲟⲩⲣⲱⲙⲓ ⳿ⲛⲥⲟϫ ⲫⲁⲓ ⳿ⲉⲧⲁϥⲕⲱⲧ ⳿ⲙⲡⲉϥⲏⲓ ϩⲓϫⲉⲛ ⲡⲓϣⲱ.
27و باران باریده، سیلابها جاری شد و بادهاوزیده، بدان خانه زور آورد و خراب گردید وخرابی آن عظیم بود.»
27ⲟⲩⲟϩ ⲁϥ⳿ⲓ ⳿ⲉⲡⲉⲥⲏⲧ ⳿ⲛϫⲉ ⲡⲓⲙⲟⲩⲛϩⲱⲟⲩ ⲁⲩ⳿ⲓ ⳿ⲛϫⲉ ⲛⲓⲓⲁⲣⲱⲟⲩ ⲁⲩⲛⲓϥⲓ ⳿ⲛϫⲉ ⲛⲓⲑⲏⲟⲩ ⲁⲩⲕⲱⲗϩ ⳿ⲉⲡⲓⲏⲓ ⳿ⲉⲧⲉ⳿ⲙⲙⲁⲩ ⲟⲩⲟϩ ⲁϥϩⲉⲓ ⲟⲩⲟϩ ⲡⲉϥϩⲉⲓ ⲛⲉ ⲟⲩⲛⲓϣϯ ⲡⲉ.
28و چون عیسی این سخنان را ختم کرد آن گروه از تعلیم او در حیرت افتادند،
28ⲁⲥϣⲱⲡⲓ ⲇⲉ ⳿ⲉⲧⲁ Ⲓⲏ̅ⲥ̅ ϫⲉⲕ ⲛⲁⲓⲥⲁϫⲓ ⲧⲏⲣⲟⲩ ⳿ⲉⲃⲟⲗ ⲛⲁⲩⲉⲣ⳿ϣⲫⲏⲣⲓ ⲡⲉ ⳿ⲛϫⲉ ⲛⲓⲙⲏϣ ⳿ⲉϫⲉⲛ ⲧⲉϥ⳿ⲥⲃⲱ.
29زیرا که ایشان را چون صاحب قدرت تعلیم می‌داد و نه مثل کاتبان.
29ⲛⲁϥϯ⳿ⲥⲃⲱ ⲅⲁⲣ ⲛⲱⲟⲩ ⲡⲉ ϩⲱⲥ ⳿ⲉⲟⲩⲟ⳿ⲛⲧⲉϥⲉⲣϣⲓϣⲓ ⲟⲩⲟϩ ⳿ⲙ⳿ⲫⲣⲏϯ ⲁⲛ ⳿ⲛⲛⲟⲩⲥⲁϧ
Tip: use the ← and → keys to turn chapters.