Mateo 7
Londona Biblio (Esperanto, 1910)Translation
Londona Biblio (Esperanto, 1910)
Coptic New Testament
1Ne juĝu, por ke vi ne estu juĝataj.
1⳿ⲙⲡⲉⲣϯϩⲁⲡ ϩⲓⲛⲁ ⳿ⲛⲧⲟⲩ⳿ϣⲧⲉⲙϯϩⲁⲡ ⳿ⲉⲣⲱⲧⲉⲛ.
2Ĉar per kia juĝo vi juĝos, per tia vi estos juĝitaj; kaj per kia mezuro vi mezuros, per tia oni mezuros al vi.
2ⲡⲓϩⲁⲡ ⲅⲁⲣ ⳿ⲉⲧⲉⲧⲉⲛⲛⲁⲧⲏⲓϥ ⲁⲩⲛⲁϯϩⲁⲡ ⳿ⲉⲣⲱⲧⲉⲛ ⳿ⲛϧⲏⲧϥ ⲟⲩⲟϩ ϧⲉⲛ ⲡⲓϣⲓ ⳿ⲉⲧⲉⲧⲉⲛⲛⲁ⳿ϣ⳿ⲓ ⳿ⲙⲙⲟϥ ⲁⲩⲛⲁϣⲓ ⲛⲱⲧⲉⲛ ⳿ⲙⲙⲟϥ.
3Kaj kial vi rigardas la lignereton en la okulo de via frato, kaj ne pripensas la trabon en via okulo?
3ⲉⲑⲃⲉ ⲟⲩ ⳿ⲭⲛⲁⲩ ⳿ⲉⲡⲓϫⲏⲓ ϧⲉⲛ ⳿ⲫⲃⲁⲗ ⳿ⲙⲡⲉⲕⲥⲟⲛ ⲡⲓⲥⲟⲓ ⲇⲉ ⲉⲧϧⲉⲛ ⲡⲉⲕⲃⲁⲗ ⳿ⲕϯⲛⲓⲁⲧⲕ ⳿ⲙⲙⲟϥ ⲁⲛ.
4Kiel vi diros al via frato: Lasu min eltiri la lignereton el via okulo; kaj jen la trabo en via propra okulo?
4ⲓⲉ ⲡⲱⲥ ⳿ⲭⲛⲁϫⲟⲥ ⳿ⲙⲡⲉⲕⲥⲟⲛ ϫⲉ ⲭⲁⲧ ⳿ⲛⲧⲁϩⲓ ⲡⲓϫⲏⲓ ⳿ⲉⲃⲟⲗ ϧⲉⲛ ⲡⲉⲕⲃⲁⲗ ⲟⲩⲟϩ ϩⲏⲡⲡⲉ ⲓⲥ ⲡⲓⲥⲟⲓ ⳿ϥⲭⲏ ϧⲉⲛ ⲡⲉⲕⲃⲁⲗ.
5Hipokritulo, eligu unue la trabon el via okulo, kaj tiam vi klare vidos, por eltiri la lignereton el la okulo de via frato.
5ⲡⲓϣⲟⲃⲓ ϩⲓ ⲡⲓⲥⲟⲓ ⳿ⲉⲃⲟⲗϧⲉⲛ ⲡⲉⲕⲃⲁⲗ ⳿ⲛϣⲟⲣⲡ ⲟⲩⲟϩ ⲧⲟⲧⲉ ⲉⲕ⳿ⲉⲛⲁⲩ ⳿ⲙⲃⲟⲗ ⳿ⲉϩⲓ ⲡⲓϫⲏⲓ ⳿ⲉⲃⲟⲗϧⲉⲛ ⳿ⲫⲃⲁⲗ ⳿ⲙⲡⲉⲕⲥⲟⲛ.
6Ne donu sanktaĵon al la hundoj, nek ĵetu viajn perlojn antaŭ la porkoj; por ke ili ne premu ilin sub la piedoj, nek poste, sin turninte, disŝiru vin.
6⳿ⲙⲡⲉⲣϯ ⳿ⲙⲡⲉⲑⲟⲩⲁⲃ ⳿ⲛⲛⲓⲟⲩϩⲱⲣ ⲟⲩⲇⲉ ⳿ⲙⲡⲉⲣϩⲓⲟⲩ⳿ⲓ ⳿ⲛⲛⲉⲧⲉⲛ⳿ⲁⲛⲁⲙⲏⲓ ⳿ⲙⲡⲉ⳿ⲙⲑⲟ ⳿ⲛⲛⲓ⳿ⲉϣⲁⲩ ⲙⲏ ⲡⲟⲧⲉ ⳿ⲛⲥⲉϩⲱⲙⲓ ⳿ⲡⲉϫⲱⲟⲩ ⳿ⲛⲛⲟⲩϭⲁⲗⲁⲩϫ ⲟⲩⲟϩ ⳿ⲛⲥⲉⲕⲟⲧⲟⲩ ⳿ⲛⲥⲉⲫⲉϧ ⲑⲏⲛⲟⲩ.
7Petu, kaj estos donite al vi; serĉu, kaj vi trovos; frapu, kaj estos malfermite al vi;
7⳿ⲁⲣⲓ⳿ⲉⲧⲓⲛ ⲟⲩⲟϩ ⲉⲩ⳿ⲉϯ ⲛⲱⲧⲉⲛ ⲕⲱϯ ⲟⲩⲟϩ ⳿ⲉⲣⲉⲧⲉⲛ⳿ⲉϫⲓⲙⲓ ⲕⲱⲗϩ ⲟⲩⲟϩ ⲉⲩ⳿ⲉⲁⲟⲩⲱⲛ ⲛⲱⲧⲉⲛ.
8ĉar ĉiu petanto ricevas, kaj la serĉanto trovas, kaj al la frapanto estos malfermite.
8ⲟⲩⲟⲛ ⲅⲁⲣ ⲛⲓⲃⲉⲛ ⲉⲧⲉⲣ⳿ⲉⲧⲓⲛ ϣⲁϥϭⲓ ⲟⲩⲟϩ ⲫⲏⲉⲧⲕⲱϯ ϣⲁϥϫⲓⲙⲓ ⲟⲩⲟϩ ⲫⲏⲉⲧⲕⲱⲗϩ ϣⲁⲩⲟⲩⲱⲛ ⲛⲁϥ.
9Plue, kiu homo el vi, kies filo de li petos panon, donos al li ŝtonon;
9ⲓⲉ ⲛⲓⲙ ⳿ⲛⲣⲱⲙⲓ ⲉⲧϧⲉⲛ ⲑⲏⲛⲟⲩ ⳿ⲉⲧⲉ ⲡⲉϥϣⲏⲣⲓ ⲛⲁⲉⲣ⳿ⲉⲧⲓⲛ ⳿ⲙⲙⲟϥ ⳿ⲛⲟⲩⲱⲓⲕ ⲙⲏ ⳿ϥⲛⲁϯ ⲛⲁϥ ⳿ⲛⲟⲩ⳿ⲱⲛⲓ.
10aŭ se li petos fiŝon, donos al li serpenton?
10ⲓⲉ ⳿ⲛⲧⲉϥⲉⲣ⳿ⲉⲧⲓⲛ ⳿ⲙⲙⲟϥ ⳿ⲛⲟⲩⲧⲉⲃⲧ ⲙⲏ ⳿ϥⲛⲁϯ ⳿ⲛⲟⲩϩⲟϥ ⲛⲁϥ.
11Se do vi, estante malbonaj, scias doni bonajn donacojn al viaj filoj, kiom pli certe via Patro, kiu estas en la ĉielo, donos bonaĵojn al tiuj, kiuj petas de Li?
11ⲓⲥϫⲉ ⲟⲩⲛ ⳿ⲛⲑⲱⲧⲉⲛ ⳿ⲛⲑⲱⲧⲉⲛ ϩⲁⲛⲥⲁⲙⲡⲉⲧϩⲱⲟⲩ ⲧⲉⲧⲉⲛⲥⲱⲟⲩⲛ ⳿ⲉϯ ⳿ⲛⲛⲓⲧⲁⲓⲟ ⲉⲑⲛⲁⲛⲉⲩ ⳿ⲛⲛⲉⲧⲉⲛϣⲏⲣⲓ ⲓⲉ ⲁⲩⲏⲣ ⲙⲁⲗⲗⲟⲛ ⲡⲉⲧⲉⲛⲓⲱⲧ ⲉⲧϧⲉⲛ ⲛⲓⲫⲏⲟⲩ⳿ⲓ ⲉϥ⳿ⲉϯ ⳿ⲛⲛⲓ⳿ⲁⲅⲁⲑⲟ⳿ ⲛⲛⲏⲉⲑⲛⲁⲉⲣ⳿ⲉⲧⲓⲛ ⳿ⲙⲙⲟϥ.
12Ĉion ajn do, kion vi deziras, ke la homoj faru al vi, vi ankaŭ faru al ili; ĉar ĉi tio estas la leĝo kaj la profetoj.
12ϩⲱⲃ ⲇⲉ ⲛⲓⲃⲉⲛ ⳿ⲉⲧⲉⲧⲉⲛⲛⲁⲟⲩⲱϣ ϩⲓⲛⲁ ⳿ⲛⲧⲉ ⲛⲓⲣⲱⲙⲓ ⲁⲓⲧⲟⲩ ⲛⲱⲧⲉⲛ ⳿ⲁⲣⲓⲟⲩ⳿ⲓ ⲛⲱⲟⲩ ϩⲱⲧⲉⲛ ⳿ⲙⲡⲁⲓⲣⲏϯ ⲫⲁⲓ ⲅⲁⲣ ⲡⲉ ⲡⲓⲛⲟⲙⲟⲥ ⲛⲉⲙ ⲛⲓⲡⲣⲟⲫⲏⲧⲏⲥ.
13Eniru tra la mallarĝa pordo, ĉar larĝa estas la pordego kaj vasta estas la vojo kondukanta al la pereo, kaj multaj tra ĝi eniras.
13⳿ⲁⲙⲱⲓⲛⲓ ⳿ⲉϧⲟⲩⲛ ⳿ⲉⲃⲟⲗϩⲓⲧⲉⲛ ϯⲡⲩⲗⲏ ⲉⲧϫⲏⲟⲩ ϫⲉ ⳿ⲥⲟⲩⲱϣⲥ ⳿ⲛϫⲉ ϯⲡⲩⲗⲏ ⲟⲩⲟϩ ⳿ϥⲟⲩⲉⲥⲑⲱⲛ ⳿ⲛϫⲉ ⲡⲓⲙⲱⲓⲧ ⲉⲧϭⲓ ⳿ⲉ⳿ⲡⲧⲁⲕⲟ ⲟⲩⲟϩ ⲥⲉⲟϣ ⳿ⲛϫⲉ ⲛⲏⲉⲑⲛⲁϣⲉⲛⲱⲟⲩ ⳿ⲉϧⲟⲩⲛ ⳿ⲉⲃⲟⲗϩⲓⲧⲟⲧϥ.
14Ĉar mallarĝa estas la pordo kaj malvastigita estas la vojo kondukanta al la vivo, kaj malmultaj ĝin trovas.
14ϫⲉ ⳿ⲥϫⲏⲟⲩ ⳿ⲛϫⲉ ϯⲡⲩⲗⲏ ⲟⲩⲟϩ ⳿ϥϩⲉϫϩⲱϫ ⳿ⲛϫⲉ ⲡⲓⲙⲱⲓⲧ ⲉⲧϭⲓ ⳿ⲉ⳿ⲡⲱⲛϧ ⲟⲩⲟϩ ϩⲁⲛⲕⲟⲩϫⲓ ⲡⲉⲑⲛⲁϫⲉⲙϥ.
15Gardu vin kontraŭ la falsaj profetoj, kiuj venas al vi en ŝafaj feloj, sed interne estas rabemaj lupoj.
15⳿ⲁⲣⲉϩ ⲇⲉ ⳿ⲉⲣⲱⲧⲉⲛ ⳿ⲉⲃⲟⲗϩⲁ ⲛⲓⲡⲣⲟⲫⲏⲧⲏⲥ ⳿ⲛⲛⲟⲩϫ ⲛⲏⲉⲑⲛⲏⲟⲩ ϩⲁⲣⲱⲧⲉⲛ ϧⲉⲛ ϩⲁⲛϩⲉⲃⲥⲱ ⳿ⲛ⳿ⲉⲥⲱⲟⲩ ⲥⲁϧⲟⲩⲛ ⲇⲉ ⳿ⲙⲙⲱⲟⲩ ϩⲁⲛⲟⲩⲱⲛϣ ⳿ⲛⲣⲉϥϩⲱⲗⲉⲙ ⲛⲉ.
16Per iliaj fruktoj vi konos ilin. Ĉu el dornarbetoj oni kolektas vinberojn, aŭ el kardoj figojn?
16⳿ⲉⲃⲟⲗϧⲉⲛ ⲛⲟⲩⲟⲩⲧⲁϩ ⳿ⲉⲣⲉⲧⲉⲛ⳿ⲉⲥⲟⲩⲱⲛⲟⲩ ⲙⲏ ⲧⲓ ϣⲁⲩⲥⲉⲕ ⳿ⲁⲗⲟⲗⲓ ⳿ⲉⲃⲟⲗϩⲓ ϩⲁⲛϣⲟⲛϯ ⲓⲉ ϣⲁⲩⲥⲉⲕ ⲕⲉⲛⲧⲉ ⳿ⲉⲃⲟⲗϩⲓ ⲛⲓⲥⲉⲣⲟϫⲓ.
17Tiel ĉiu bona arbo donas bonajn fruktojn, sed putra arbo donas malbonajn fruktojn.
17ⲡⲁⲓⲣⲏϯ ⳿ϣϣⲏⲛ ⲛⲓⲃⲉⲛ ⲉⲑⲛⲁⲛⲉϥ ϣⲁϥⲉⲛ ⲟⲩⲧⲁϩ ⳿ⲉⲛⲁⲛⲉϥ ⳿ⲉⲃⲟⲗ ⲡⲓ⳿ϣϣⲏⲛ ⲇⲉ ⲉⲧϩⲱⲟⲩ ϣⲁϥⲉⲛ ⲟⲩⲧⲁϩ ⲉϥϩⲱⲟⲩ ⳿ⲉⲃⲟⲗ.
18Bona arbo ne povas doni malbonajn fruktojn, nek putra arbo doni bonajn fruktojn.
18⳿ⲙⲙⲟⲛ⳿ϣϫⲟⲙ ⳿ⲛⲟⲩ⳿ϣϣⲏⲛ ⳿ⲉⲛⲁⲛⲉϥ ⳿ⲉⲉⲣⲟⲩⲧⲁϩ ⲉϥϩⲱⲟⲩ ⲟⲩⲇⲉ ⲟⲩ⳿ϣϣⲏⲛ ⲉϥϩⲱⲟⲩ ⳿ⲉⲉⲣⲟⲩⲧⲁϩ ⳿ⲉⲛⲁⲛⲉϥ.
19Ĉiu arbo, kiu ne donas bonan frukton, estas dehakata kaj ĵetata en fajron.
19⳿ϣϣⲏⲛ ⲛⲓⲃⲉⲛ ⳿ⲉⲧⲉ⳿ϥⲛⲁ⳿⳿ⲓⲣⲓ ⲁⲛ ⳿ⲛⲟⲩⲟⲩⲧⲁϩ ⳿ⲉⲛⲁⲛⲉϥ ⲥⲉⲛⲁⲕⲟⲣϫϥ ⳿ⲛⲥⲉϩⲓⲧϥ ⳿ⲉⲡⲓ⳿ⲭⲣⲱⲙ.
20Tial per iliaj fruktoj vi konos ilin.
20ϩⲁⲣⲁ ⳿ⲉⲃⲟⲗϧⲉⲛ ⲛⲟⲩⲟⲩⲧⲁϩ ⳿ⲉⲣⲉⲧⲉⲛ⳿ⲉⲥⲟⲩⲱⲛⲟⲩ.
21Ne ĉiu, kiu diras al mi: Sinjoro, Sinjoro, eniros en la regnon de la ĉielo; sed tiu, kiu plenumas la volon de mia Patro, kiu estas en la ĉielo.
21ⲟⲩⲟⲛ ⲛⲓⲃⲉⲛ ⲁⲛ ⲉⲧϫⲱ ⳿ⲙⲙⲟⲥ ⲛⲏⲓ ϫⲉ Ⲡ⳪ Ⲡ⳪ ⲉⲑⲛⲁ⳿ⲓ ⳿ⲉϧⲟⲩⲛ ⳿ⲉϯⲙⲉⲧⲟⲩⲣⲟ ⳿ⲛⲧⲉ ⲛⲓⲫⲏⲟⲩ⳿ⲓ ⲁⲗⲗⲁ ⲡⲉⲧ⳿⳿ⲓⲣⲓ ⳿ⲙⲡⲉⲧⲉϩⲛⲉ ⲡⲁⲓⲱⲧ ⲉⲧϧⲉⲛ ⲛⲓⲫⲏⲟⲩ⳿ⲓ.
22Multaj diros al mi en tiu tago: Sinjoro, Sinjoro, ĉu ni ne profetis en via nomo, kaj en via nomo elpelis demonojn, kaj en via nomo faris multajn potencaĵojn?
22ⲟⲩⲟⲛ ⲟⲩⲙⲏϣ ⲅⲁⲣ ⲉⲩⲛⲁϫⲟⲥ ⲛⲏⲓ ϧⲉⲛ ⲡⲓ⳿ⲉϩⲟⲟⲩ ⳿ⲉⲧⲉ⳿ⲙⲙⲁⲩ ϫⲉ Ⲡ⳪ Ⲡ⳪ ⲙⲏ ϧⲉⲛ ⲡⲉⲕⲣⲁⲛ ⲁⲛ ⲁⲛⲉⲣ⳿ⲡⲣⲟⲫⲏⲧⲉⲩⲓⲛ ⲟⲩⲟϩ ϧⲉⲛ ⲡⲉⲕⲣⲁⲛ ⲁⲛϩⲓ ⲇⲉⲙⲱⲛ ⳿ⲉⲃⲟⲗ ⲟⲩⲟϩ ϧⲉⲛ ⲡⲉⲕⲣⲁⲛ ⲁⲛ⳿⳿ⲓⲣⲓ ⳿ⲛⲟⲩⲙⲏϣ ⳿ⲛϫⲟⲙ.
23Kaj tiam mi konfesos al ili: Mi neniam konis vin; foriĝu de mi, vi farantoj de maljusteco.
23ⲟⲩⲟϩ ⲧⲟⲧⲉ ⲉⲓ⳿ⲉⲟⲩⲱⲛϩ ⲛⲱⲟⲩ ⳿ⲉⲃⲟⲗ ϫⲉ ⳿ⲙⲡⲓⲥⲟⲩⲉⲛ ⲑⲏⲛⲟⲩ ⳿⳿ⲉⲛⲉϩ ⲙⲁϣⲉⲛⲱⲧⲉⲛ ⳿ⲉⲃⲟⲗ ϩⲁⲣⲟⲓ ⲛⲓⲉⲣⲅⲁⲧⲏⲥ ⳿ⲛⲧⲉ ϯ⳿⳿ⲁⲛⲟⲙⲓ⳿ⲁ.
24Tial ĉiu, kiu aŭdas ĉi tiujn miajn parolojn kaj plenumas ilin, estos komparata al saĝa viro, kiu konstruis sian domon sur roko;
24ⲟⲩⲟⲛ ⲛⲓⲃⲉⲛ ⲟⲩⲛ ⲉⲧⲥⲱⲧⲉⲙ ⳿ⲉⲛⲁⲥⲁϫⲓ ⲛⲁⲓ ⲟⲩⲟϩ ⲉϥ⳿⳿ⲓⲣⲓ ⳿ⲙⲙⲱⲟⲩ ⲉⲓ⳿ⲉⲧⲉⲛⲑⲱⲛϥ ⳿ⲉⲟⲩⲣⲱⲙⲓ ⳿ⲛⲥⲁⲃⲉ ⲫⲏ⳿ⲉⲧⲁϥⲕⲱⲧ ⳿ⲙⲡⲉϥⲏⲓ ϩⲓϫⲉⲛ ϯⲡⲉⲧⲣⲁ.
25kaj falis pluvo, kaj venis inundoj, kaj blovis ventoj, kaj albatis tiun domon, kaj ĝi ne falis; ĉar ĝi estis fondita sur roko.
25ⲟⲩⲟϩ ⲁϥ⳿ⲓ ⳿ⲉⲡⲉⲥⲏⲧ ⳿ⲛϫⲉ ⲡⲓⲙⲟⲩⲛϩⲱⲟⲩ ⲁⲩ⳿ⲓ ⳿ⲛϫⲉ ⲛⲓⲓⲁⲣⲱⲟⲩ ⲟⲩⲟϩ ⲁⲩⲛⲓϥⲓ ⳿ⲛϫⲉ ⲛⲓⲑⲏⲟⲩ ⲟⲩⲟϩ ⲁⲩⲕⲱⲗϩ ⳿ⲉⲡⲓⲏⲓ ⳿ⲉⲧⲉ⳿ⲙⲙⲁⲩ ⲟⲩⲟϩ ⳿ⲙⲡⲉϥϩⲉⲓ ⲛⲁⲣⲉ ⲧⲉϥⲥⲉⲛϯ ⲅⲁⲣ ⲧⲁϫⲣⲏⲟⲩⲧ ⲡⲉ ϩⲓϫⲉⲛ ϯⲡⲉⲧⲣⲁ.
26Kaj ĉiu, kiu aŭdas ĉi tiujn miajn parolojn kaj ne plenumas ilin, estos komparata al viro malsaĝa, kiu konstruis sian domon sur la sablo;
26ⲟⲩⲟϩ ⲟⲩⲟⲛ ⲛⲓⲃⲉⲛ ⲉⲧⲥⲱⲧⲉⲙ ⳿ⲉⲛⲁⲥⲁϫⲓ ⲛⲁⲓ ⲟⲩⲟϩ ⲉϥ⳿⳿ⲓⲣⲓ ⳿ⲙⲙⲱⲟⲩ ⲁⲛ ⲉⲓ⳿ⲉⲧⲉⲛⲑⲱⲛϥ ⳿ⲉⲟⲩⲣⲱⲙⲓ ⳿ⲛⲥⲟϫ ⲫⲁⲓ ⳿ⲉⲧⲁϥⲕⲱⲧ ⳿ⲙⲡⲉϥⲏⲓ ϩⲓϫⲉⲛ ⲡⲓϣⲱ.
27kaj falis pluvo, kaj venis inundoj, kaj blovis ventoj, kaj sin ĵetis sur tiun domon, kaj ĝi falis; kaj granda estis ĝia falo.
27ⲟⲩⲟϩ ⲁϥ⳿ⲓ ⳿ⲉⲡⲉⲥⲏⲧ ⳿ⲛϫⲉ ⲡⲓⲙⲟⲩⲛϩⲱⲟⲩ ⲁⲩ⳿ⲓ ⳿ⲛϫⲉ ⲛⲓⲓⲁⲣⲱⲟⲩ ⲁⲩⲛⲓϥⲓ ⳿ⲛϫⲉ ⲛⲓⲑⲏⲟⲩ ⲁⲩⲕⲱⲗϩ ⳿ⲉⲡⲓⲏⲓ ⳿ⲉⲧⲉ⳿ⲙⲙⲁⲩ ⲟⲩⲟϩ ⲁϥϩⲉⲓ ⲟⲩⲟϩ ⲡⲉϥϩⲉⲓ ⲛⲉ ⲟⲩⲛⲓϣϯ ⲡⲉ.
28Kaj kiam Jesuo finis tiujn parolojn, la homamasoj miregis pri lia instruado;
28ⲁⲥϣⲱⲡⲓ ⲇⲉ ⳿ⲉⲧⲁ Ⲓⲏ̅ⲥ̅ ϫⲉⲕ ⲛⲁⲓⲥⲁϫⲓ ⲧⲏⲣⲟⲩ ⳿ⲉⲃⲟⲗ ⲛⲁⲩⲉⲣ⳿ϣⲫⲏⲣⲓ ⲡⲉ ⳿ⲛϫⲉ ⲛⲓⲙⲏϣ ⳿ⲉϫⲉⲛ ⲧⲉϥ⳿ⲥⲃⲱ.
29ĉar li instruis ilin, kiel havanta aŭtoritaton, kaj ne kiel iliaj skribistoj.
29ⲛⲁϥϯ⳿ⲥⲃⲱ ⲅⲁⲣ ⲛⲱⲟⲩ ⲡⲉ ϩⲱⲥ ⳿ⲉⲟⲩⲟ⳿ⲛⲧⲉϥⲉⲣϣⲓϣⲓ ⲟⲩⲟϩ ⳿ⲙ⳿ⲫⲣⲏϯ ⲁⲛ ⳿ⲛⲛⲟⲩⲥⲁϧ
Tip: use the ← and → keys to turn chapters.