בְּרֵאשִׁית 30
Hebrew Old Testament (Masoretic Text)Original language
Hebrew Old Testament (Masoretic Text)
Freedom Bible (Thai)
1וַתֵּ֣רֶא רָחֵ֗ל כִּ֣י לֹ֤א יָֽלְדָה֙ לְיַעֲקֹ֔ב וַתְּקַנֵּ֥א רָחֵ֖ל בַּאֲחֹתָ֑הּ וַתֹּ֤אמֶר אֶֽל־יַעֲקֹב֙ הָֽבָה־לִּ֣י בָנִ֔ים וְאִם־אַ֖יִן מֵתָ֥ה אָנֹֽכִי׃
1เมื่อราเชลเห็นว่าตนไม่มีลูกให้ยาโคบเธอก็อิจฉาพี่สาวและพูดกับยาโคบว่า“ให้ฉันมีลูกเสียทีไม่อย่างนั้นฉันจะตาย”
2וַיִּֽחַר־אַ֥ף יַעֲקֹ֖ב בְּרָחֵ֑ל וַיֹּ֗אמֶר הֲתַ֤חַת אֱלֹהִים֙ אָנֹ֔כִי אֲשֶׁר־מָנַ֥ע מִמֵּ֖ךְ פְּרִי־בָֽטֶן׃
2ยาโคบโกรธราเชลมากและพูดว่า“ฉันเป็นพระเจ้าแทนพระองค์หรือพระองค์ต่างหากที่ไม่ให้เธอมีลูก”
3וַתֹּ֕אמֶר הִנֵּ֛ה אֲמָתִ֥י בִלְהָ֖ה בֹּ֣א אֵלֶ֑יהָ וְתֵלֵד֙ עַל־בִּרְכַּ֔י וְאִבָּנֶ֥ה גַם־אָנֹכִ֖י מִמֶּֽנָּה׃
3ราเชลพูดว่า“บิลฮาห์ทาสหญิงของฉันอยู่นี่หลับนอนกับเธอเถอะให้เธอคลอดลูกไว้บนตักฉันเพื่อฉันจะได้ถือว่าลูกของเธอเป็นลูกของฉันด้วย”
4וַתִּתֶּן־לֹ֛ו אֶת־בִּלְהָ֥ה שִׁפְחָתָ֖הּ לְאִשָּׁ֑ה וַיָּבֹ֥א אֵלֶ֖יהָ יַעֲקֹֽב׃
4เธอจึงยกบิลฮาห์ทาสหญิงของตนให้ยาโคบเป็นภรรยาและยาโคบก็หลับนอนกับบิลฮาห์
5וַתַּ֣הַר בִּלְהָ֔ה וַתֵּ֥לֶד לְיַעֲקֹ֖ב בֵּֽן׃
5บิลฮาห์ตั้งครรภ์และคลอดลูกชายให้ยาโคบ
6וַתֹּ֤אמֶר רָחֵל֙ דָּנַ֣נִּי אֱלֹהִ֔ים וְגַם֙ שָׁמַ֣ע בְּקֹלִ֔י וַיִּתֶּן־לִ֖י בֵּ֑ן עַל־כֵּ֛ן קָרְאָ֥ה שְׁמֹ֖ו דָּֽן׃
6ราเชลพูดว่า“พระเจ้าตัดสินให้ฉันได้รับความเป็นธรรมแล้วพระองค์ได้ยินเสียงของฉันและให้ลูกชายแก่ฉัน”เธอจึงตั้งชื่อเขาว่าดาน
7וַתַּ֣הַר עֹ֔וד וַתֵּ֕לֶד בִּלְהָ֖ה שִׁפְחַ֣ת רָחֵ֑ל בֵּ֥ן שֵׁנִ֖י לְיַעֲקֹֽב׃
7บิลฮาห์ทาสหญิงของราเชลตั้งครรภ์อีกและคลอดลูกชายคนที่สองให้ยาโคบ
8וַתֹּ֣אמֶר רָחֵ֗ל נַפְתּוּלֵ֨י אֱלֹהִ֧ים ׀ נִפְתַּ֛לְתִּי עִם־אֲחֹתִ֖י גַּם־יָכֹ֑לְתִּי וַתִּקְרָ֥א שְׁמֹ֖ו נַפְתָּלִֽי׃
8ราเชลพูดว่า“ฉันต่อสู้กับพี่สาวอย่างสุดกำลังและเอาชนะได้”เธอจึงตั้งชื่อเขาว่านัฟทาลี
9וַתֵּ֣רֶא לֵאָ֔ה כִּ֥י עָמְדָ֖ה מִלֶּ֑דֶת וַתִּקַּח֙ אֶת־זִלְפָּ֣ה שִׁפְחָתָ֔הּ וַתִּתֵּ֥ן אֹתָ֛הּ לְיַעֲקֹ֖ב לְאִשָּֽׁה׃
9เมื่อเลอาห์เห็นว่าตนหยุดมีลูกแล้วเธอก็ยกศิลปาห์ทาสหญิงของตนให้ยาโคบเป็นภรรยา
10וַתֵּ֗לֶד זִלְפָּ֛ה שִׁפְחַ֥ת לֵאָ֖ה לְיַעֲקֹ֥ב בֵּֽן׃
10ศิลปาห์ทาสหญิงของเลอาห์คลอดลูกชายให้ยาโคบ
11וַתֹּ֥אמֶר לֵאָ֖ה *בְּגָד (בָּ֣א גָ֑ד) וַתִּקְרָ֥א אֶת־שְׁמֹ֖ו גָּֽד׃
11เลอาห์พูดว่า“โชคดีจริงๆ!”แล้วตั้งชื่อเขาว่ากาด
12וַתֵּ֗לֶד זִלְפָּה֙ שִׁפְחַ֣ת לֵאָ֔ה בֵּ֥ן שֵׁנִ֖י לְיַעֲקֹֽב׃
12ศิลปาห์ทาสหญิงของเลอาห์คลอดลูกชายคนที่สองให้ยาโคบ
13וַתֹּ֣אמֶר לֵאָ֔ה בְּאָשְׁרִ֕י כִּ֥י אִשְּׁר֖וּנִי בָּנֹ֑ות וַתִּקְרָ֥א אֶת־שְׁמֹ֖ו אָשֵֽׁר׃
13เลอาห์พูดว่า“ฉันมีความสุขจริงๆพวกผู้หญิงจะเรียกฉันว่าคนมีความสุข”เธอจึงตั้งชื่อเขาว่าอาเชอร์
14וַיֵּ֨לֶךְ רְאוּבֵ֜ן בִּימֵ֣י קְצִיר־חִטִּ֗ים וַיִּמְצָ֤א דֽוּדָאִים֙ בַּשָּׂדֶ֔ה וַיָּבֵ֣א אֹתָ֔ם אֶל־לֵאָ֖ה אִמֹּ֑ו וַתֹּ֤אמֶר רָחֵל֙ אֶל־לֵאָ֔ה תְּנִי־נָ֣א לִ֔י מִדּוּדָאֵ֖י בְּנֵֽךְ׃
14ในฤดูเกี่ยวข้าวสาลีรูเบนออกไปในทุ่งและพบผลแมนเดรกจึงเก็บมาให้เลอาห์แม่ของเขาราเชลพูดกับเลอาห์ว่า“ขอผลแมนเดรกของลูกพี่ให้ฉันบ้าง”
15וַתֹּ֣אמֶר לָ֗הּ הַמְעַט֙ קַחְתֵּ֣ךְ אֶת־אִישִׁ֔י וְלָקַ֕חַת גַּ֥ם אֶת־דּוּדָאֵ֖י בְּנִ֑י וַתֹּ֣אמֶר רָחֵ֗ל לָכֵן֙ יִשְׁכַּ֤ב עִמָּךְ֙ הַלַּ֔יְלָה תַּ֖חַת דּוּדָאֵ֥י בְנֵֽךְ׃
15เลอาห์ตอบว่า“แย่งสามีฉันไปยังไม่พอหรือจะเอาแมนเดรกของลูกชายฉันไปด้วยหรือ” ราเชลตอบว่า“งั้นคืนนี้ยาโคบจะนอนกับพี่แลกกับแมนเดรกของลูกพี่”
16וַיָּבֹ֨א יַעֲקֹ֣ב מִן־הַשָּׂדֶה֮ בָּעֶרֶב֒ וַתֵּצֵ֨א לֵאָ֜ה לִקְרָאתֹ֗ו וַתֹּ֙אמֶר֙ אֵלַ֣י תָּבֹ֔וא כִּ֚י שָׂכֹ֣ר שְׂכַרְתִּ֔יךָ בְּדוּדָאֵ֖י בְּנִ֑י וַיִּשְׁכַּ֥ב עִמָּ֖הּ בַּלַּ֥יְלָה הֽוּא׃
16เย็นนั้นยาโคบกลับมาจากทุ่งเลอาห์ออกไปหาเขาและพูดว่า“คืนนี้เธอต้องมานอนกับฉันฉันจ่ายแมนเดรกของลูกชายเพื่อแลกคืนนี้ไว้แล้ว” คืนนั้นยาโคบจึงนอนกับเธอ
17וַיִּשְׁמַ֥ע אֱלֹהִ֖ים אֶל־לֵאָ֑ה וַתַּ֛הַר וַתֵּ֥לֶד לְיַעֲקֹ֖ב בֵּ֥ן חֲמִישִֽׁי׃
17พระเจ้าฟังเลอาห์เธอจึงตั้งครรภ์และคลอดลูกชายคนที่ห้าให้ยาโคบ
18וַתֹּ֣אמֶר לֵאָ֗ה נָתַ֤ן אֱלֹהִים֙ שְׂכָרִ֔י אֲשֶׁר־נָתַ֥תִּי שִׁפְחָתִ֖י לְאִישִׁ֑י וַתִּקְרָ֥א שְׁמֹ֖ו יִשָּׂשכָֽר׃
18เลอาห์พูดว่า“พระเจ้าให้ค่าตอบแทนแก่ฉันเพราะฉันยกทาสหญิงของฉันให้สามี”เธอจึงตั้งชื่อเขาว่าอิสสาคาร์
19וַתַּ֤הַר עֹוד֙ לֵאָ֔ה וַתֵּ֥לֶד בֵּן־שִׁשִּׁ֖י לְּיַעֲקֹֽב׃
19เลอาห์ตั้งครรภ์อีกและคลอดลูกชายคนที่หกให้ยาโคบ
20וַתֹּ֣אמֶר לֵאָ֗ה זְבָדַ֨נִי אֱלֹהִ֥ים ׀ אֹתִי֮ זֵ֣בֶד טֹוב֒ הַפַּ֙עַם֙ יִזְבְּלֵ֣נִי אִישִׁ֔י כִּֽי־יָלַ֥דְתִּי לֹ֖ו שִׁשָּׁ֣ה בָנִ֑ים וַתִּקְרָ֥א אֶת־שְׁמֹ֖ו זְבֻלֽוּן׃
20เลอาห์พูดว่า“พระเจ้ามอบของกำนัลอันดีให้ฉันคราวนี้สามีจะอยู่กับฉันเพราะฉันคลอดลูกชายให้เขาหกคนแล้ว”เธอจึงตั้งชื่อเขาว่าเศบูลุน
21וְאַחַ֖ר יָ֣לְדָה בַּ֑ת וַתִּקְרָ֥א אֶת־שְׁמָ֖הּ דִּינָֽה׃
21หลังจากนั้นเธอคลอดลูกสาวและตั้งชื่อว่าดีนาห์
22וַיִּזְכֹּ֥ר אֱלֹהִ֖ים אֶת־רָחֵ֑ל וַיִּשְׁמַ֤ע אֵלֶ֙יהָ֙ אֱלֹהִ֔ים וַיִּפְתַּ֖ח אֶת־רַחְמָֽהּ׃
22พระเจ้าระลึกถึงราเชลพระองค์ฟังเธอและเปิดครรภ์ของเธอ
23וַתַּ֖הַר וַתֵּ֣לֶד בֵּ֑ן וַתֹּ֕אמֶר אָסַ֥ף אֱלֹהִ֖ים אֶת־חֶרְפָּתִֽי׃
23ราเชลตั้งครรภ์คลอดลูกชายและพูดว่า“พระเจ้าเอาความอับอายของฉันออกไปแล้ว”
24וַתִּקְרָ֧א אֶת־שְׁמֹ֛ו יֹוסֵ֖ף לֵאמֹ֑ר יֹסֵ֧ף יְהוָ֛ה לִ֖י בֵּ֥ן אַחֵֽר׃
24เธอตั้งชื่อเขาว่าโยเซฟและพูดว่า“ขอพระยาห์เวห์เพิ่มลูกชายอีกคนให้ฉัน”
25וַיְהִ֕י כַּאֲשֶׁ֛ר יָלְדָ֥ה רָחֵ֖ל אֶת־יֹוסֵ֑ף וַיֹּ֤אמֶר יַעֲקֹב֙ אֶל־לָבָ֔ן שַׁלְּחֵ֙נִי֙ וְאֵ֣לְכָ֔ה אֶל־מְקֹומִ֖י וּלְאַרְצִֽי׃
25หลังราเชลคลอดโยเซฟยาโคบพูดกับลาบันว่า“ปล่อยผมไปเถอะผมจะกลับบ้านและกลับดินแดนของผม
26תְּנָ֞ה אֶת־נָשַׁ֣י וְאֶת־יְלָדַ֗י אֲשֶׁ֨ר עָבַ֧דְתִּי אֹֽתְךָ֛ בָּהֵ֖ן וְאֵלֵ֑כָה כִּ֚י אַתָּ֣ה יָדַ֔עְתָּ אֶת־עֲבֹדָתִ֖י אֲשֶׁ֥ר עֲבַדְתִּֽיךָ׃
26ขอภรรยากับลูกๆของผมคืนให้ผมผมรับใช้ท่านเพื่อพวกเขาแล้วขอให้ผมไปเถอะเพราะท่านรู้ดีว่าผมรับใช้ท่านอย่างไร”
27וַיֹּ֤אמֶר אֵלָיו֙ לָבָ֔ן אִם־נָ֛א מָצָ֥אתִי חֵ֖ן בְּעֵינֶ֑יךָ נִחַ֕שְׁתִּי וַיְבָרֲכֵ֥נִי יְהוָ֖ה בִּגְלָלֶֽךָ׃
27ลาบันตอบว่า“ถ้าเจ้ายังเห็นแก่ฉันก็อยู่ต่อเถอะฉันรู้จากการทำนายว่าพระยาห์เวห์อวยพรฉันเพราะเจ้า”
28וַיֹּאמַ֑ר נָקְבָ֧ה שְׂכָרְךָ֛ עָלַ֖י וְאֶתֵּֽנָה׃
28แล้วพูดต่อว่า“บอกค่าจ้างที่เจ้าต้องการมาฉันจะให้”
29וַיֹּ֣אמֶר אֵלָ֔יו אַתָּ֣ה יָדַ֔עְתָּ אֵ֖ת אֲשֶׁ֣ר עֲבַדְתִּ֑יךָ וְאֵ֛ת אֲשֶׁר־הָיָ֥ה מִקְנְךָ֖ אִתִּֽי׃
29ยาโคบตอบว่า“ท่านรู้ว่าผมรับใช้ท่านอย่างไรและปศุสัตว์ของท่านเป็นอย่างไรตอนอยู่กับผม
30כִּ֡י מְעַט֩ אֲשֶׁר־הָיָ֨ה לְךָ֤ לְפָנַי֙ וַיִּפְרֹ֣ץ לָרֹ֔ב וַיְבָ֧רֶךְ יְהוָ֛ה אֹתְךָ֖ לְרַגְלִ֑י וְעַתָּ֗ה מָתַ֛י אֽ͏ֶעֱשֶׂ֥ה גַם־אָנֹכִ֖י לְבֵיתִֽי׃
30ก่อนผมมาท่านมีอยู่เพียงน้อยนิดแต่ตอนนี้เพิ่มขึ้นมากมายพระยาห์เวห์อวยพรท่านทุกที่ที่ผมไปแล้วเมื่อไรผมจะได้ดูแลครอบครัวของตัวเองบ้าง”
31וַיֹּ֖אמֶר מָ֣ה אֶתֶּן־לָ֑ךְ וַיֹּ֤אמֶר יַעֲקֹב֙ לֹא־תִתֶּן־לִ֣י מְא֔וּמָה אִם־תּֽ͏ַעֲשֶׂה־לִּי֙ הַדָּבָ֣ר הַזֶּ֔ה אָשׁ֛וּבָה אֶרְעֶ֥ה צֹֽאנְךָ֖ אֶשְׁמֹֽר׃
31ลาบันถามว่า“ฉันจะให้อะไรเจ้า” ยาโคบตอบว่า“ไม่ต้องให้อะไรผมหรอกถ้าท่านยอมทำตามนี้ผมจะกลับไปเลี้ยงและดูแลฝูงสัตว์ของท่านต่อ
32אֽ͏ֶעֱבֹ֨ר בְּכָל־צֹֽאנְךָ֜ הַיֹּ֗ום הָסֵ֨ר מִשָּׁ֜ם כָּל־שֶׂ֣ה ׀ נָקֹ֣ד וְטָל֗וּא וְכָל־שֶׂה־חוּם֙ בַּכְּשָׂבִ֔ים וְטָל֥וּא וְנָקֹ֖ד בָּעִזִּ֑ים וְהָיָ֖ה שְׂכָרִֽי׃
32วันนี้ผมจะเดินดูฝูงสัตว์ทั้งหมดของท่านแล้วแยกสัตว์เหล่านี้ออกมาคือแกะทุกตัวที่มีจุดกระหรือด่างแกะดำทุกตัวและแพะทุกตัวที่ด่างหรือมีจุดกระพวกนี้จะเป็นค่าจ้างของผม
33וְעָֽנְתָה־בִּ֤י צִדְקָתִי֙ בְּיֹ֣ום מָחָ֔ר כִּֽי־תָבֹ֥וא עַל־שְׂכָרִ֖י לְפָנֶ֑יךָ כֹּ֣ל אֲשֶׁר־אֵינֶנּוּ֩ נָקֹ֨ד וְטָל֜וּא בָּֽעִזִּ֗ים וְחוּם֙ בַּכְּשָׂבִ֔ים גָּנ֥וּב ה֖וּא אִתִּֽי׃
33ต่อไปความซื่อตรงของผมจะเป็นพยานให้ผมเมื่อท่านมาตรวจค่าจ้างของผมแพะตัวใดที่ไม่ด่างหรือไม่มีจุดกระและแกะตัวใดที่ไม่ดำถ้าพบอยู่กับผมก็ให้ถือว่าผมขโมยมา”
34וַיֹּ֥אמֶר לָבָ֖ן הֵ֑ן ל֖וּ יְהִ֥י כִדְבָרֶֽךָ׃
34ลาบันตอบว่า“ตกลงให้เป็นอย่างที่เจ้าพูด”
35וַיָּ֣סַר בַּיֹּום֩ הַה֨וּא אֶת־הַתְּיָשִׁ֜ים הָֽעֲקֻדִּ֣ים וְהַטְּלֻאִ֗ים וְאֵ֤ת כָּל־הֽ͏ָעִזִּים֙ הַנְּקֻדֹּ֣ות וְהַטְּלֻאֹ֔ת כֹּ֤ל אֲשֶׁר־לָבָן֙ בֹּ֔ו וְכָל־ח֖וּם בַּכְּשָׂבִ֑ים וַיִּתֵּ֖ן בְּיַד־בָּנָֽיו׃
35วันนั้นลาบันแยกแพะตัวผู้ที่มีลายเป็นแถบและด่างแพะตัวเมียทุกตัวที่มีจุดกระหรือด่างคือทุกตัวที่มีสีขาวปนและแกะสีดำทั้งหมดแล้วมอบให้ลูกชายของเขาดูแล
36וַיָּ֗שֶׂם דֶּ֚רֶךְ שְׁלֹ֣שֶׁת יָמִ֔ים בֵּינֹ֖ו וּבֵ֣ין יַעֲקֹ֑ב וְיַעֲקֹ֗ב רֹעֶ֛ה אֶת־צֹ֥אן לָבָ֖ן הַנֹּותָרֹֽת׃
36เขาให้ฝูงเหล่านั้นอยู่ห่างจากยาโคบเป็นระยะเดินทางสามวันส่วนยาโคบเลี้ยงฝูงที่เหลือของลาบัน
37וַיִּֽקַּֽח־לֹ֣ו יַעֲקֹ֗ב מַקַּ֥ל לִבְנֶ֛ה לַ֖ח וְל֣וּז וְעֶרְמֹ֑ון וַיְפַצֵּ֤ל בָּהֵן֙ פְּצָלֹ֣ות לְבָנֹ֔ות מַחְשֹׂף֙ הַלָּבָ֔ן אֲשֶׁ֖ר עַל־הַמַּקְלֹֽות׃
37ยาโคบเอากิ่งสดจากต้นป็อปลาร์ต้นอัลมอนด์และต้นเพลนมาปอกเปลือกเป็นลายสีขาวให้เห็นเนื้อไม้สีขาว
38וַיַּצֵּ֗ג אֶת־הַמַּקְלֹות֙ אֲשֶׁ֣ר פִּצֵּ֔ל בָּרֳהָטִ֖ים בְּשִֽׁקֲתֹ֣ות הַמָּ֑יִם אֲשֶׁר֩ תָּבֹ֨אןָ הַצֹּ֤אן לִשְׁתֹּות֙ לְנֹ֣כַח הַצֹּ֔אן וַיֵּחַ֖מְנָה בְּבֹאָ֥ן לִשְׁתֹּֽות׃
38เขาวางกิ่งที่ปอกแล้วไว้ตรงหน้าฝูงสัตว์ในรางน้ำที่สัตว์มาดื่มฝูงสัตว์ผสมพันธุ์กันเมื่อมาดื่มน้ำ
39וַיֶּחֱמ֥וּ הַצֹּ֖אן אֶל־הַמַּקְלֹ֑ות וַתֵּלַ֣דְןָ הַצֹּ֔אן עֲקֻדִּ֥ים נְקֻדִּ֖ים וּטְלֻאִֽים׃
39ฝูงสัตว์ตั้งท้องตรงหน้ากิ่งเหล่านั้นแล้วออกลูกเป็นลายแถบมีจุดกระและด่าง
40וְהַכְּשָׂבִים֮ הִפְרִ֣יד יַעֲקֹב֒ וַ֠יִּתֵּן פְּנֵ֨י הַצֹּ֧אן אֶל־עָקֹ֛ד וְכָל־ח֖וּם בְּצֹ֣אן לָבָ֑ן וַיָּֽשֶׁת־לֹ֤ו עֲדָרִים֙ לְבַדֹּ֔ו וְלֹ֥א שָׁתָ֖ם עַל־צֹ֥אן לָבָֽן׃
40ยาโคบแยกลูกแกะออกแล้วหันหน้าฝูงสัตว์ไปทางสัตว์ลายแถบและสัตว์สีดำทั้งหมดในฝูงของลาบันเขาแยกฝูงของตนไว้ต่างหากไม่ปะปนกับฝูงของลาบัน
41וְהָיָ֗ה בְּכָל־יַחֵם֮ הַצֹּ֣אן הַמְקֻשָּׁרֹות֒ וְשָׂ֨ם יַעֲקֹ֧ב אֶת־הַמַּקְלֹ֛ות לְעֵינֵ֥י הַצֹּ֖אן בָּרֳהָטִ֑ים לְיַחְמֵ֖נָּה בַּמַּקְלֹֽות׃
41เมื่อสัตว์ที่แข็งแรงกำลังผสมพันธุ์ยาโคบจะวางกิ่งไว้ตรงหน้าพวกมันในรางน้ำเพื่อให้ผสมติดท่ามกลางกิ่งเหล่านั้น
42וּבְהַעֲטִ֥יף הַצֹּ֖אן לֹ֣א יָשִׂ֑ים וְהָיָ֤ה הָעֲטֻפִים֙ לְלָבָ֔ן וְהַקְּשֻׁרִ֖ים לְיַעֲקֹֽב׃
42แต่เมื่อสัตว์อ่อนแอกำลังผสมพันธุ์เขาจะไม่วางกิ่งไว้ดังนั้นสัตว์ที่อ่อนแอจึงเป็นของลาบันส่วนสัตว์ที่แข็งแรงเป็นของยาโคบ
43וַיִּפְרֹ֥ץ הָאִ֖ישׁ מְאֹ֣ד מְאֹ֑ד וֽ͏ַיְהִי־לֹו֙ צֹ֣אן רַבֹּ֔ות וּשְׁפָחֹות֙ וַעֲבָדִ֔ים וּגְמַלִּ֖ים וַחֲמֹרִֽים׃
43ยาโคบจึงมั่งคั่งขึ้นอย่างยิ่งมีฝูงสัตว์จำนวนมากทาสหญิงทาสชายอูฐและลา
Tip: use the ← and → keys to turn chapters.