ΑΡΙΘΜΟΙ 22
Septuagint (Brenton Greek text, with Apocrypha)Original language
Septuagint (Brenton Greek text, with Apocrypha)
Freedom Bible (Thai)
1Καὶ ἀπάραντες οἱ υἱοὶ Ἰσραὴλ παρενέβαλον ἐπὶ δυσμῶν Μωὰβ παρὰ τὸν Ἰορδάνην κατὰ Ἰεριχώ.
1ชาวอิสราเอลออกเดินทางและตั้งค่ายในที่ราบโมอับ อีกฟากหนึ่งของแม่น้ำจอร์แดนตรงข้ามเมืองเยรีโค
2Καὶ ἰδὼν Βαλὰκ υἱὸς Σεπφὼρ πάντα ὅσα ἐποίησεν Ἰσραὴλ τῷ Ἀμοῤῥαίῳ,
2บาลาคลูกชายของศิปโปร์เห็นทุกสิ่งที่อิสราเอลทำกับชาวอาโมไรต์
3καὶ ἐφοβήθη Μωὰβ τὸν λαὸν σφόδρα ὅτι πολλοὶ ἦσαν· καὶ προσώχθισε Μωὰβ ἀπὸ προσώπου υἱῶν Ἰσραήλ.
3โมอับกลัวประชาชนอย่างมากเพราะพวกเขามีจำนวนมาก โมอับหวาดหวั่นเพราะชาวอิสราเอล
4Καὶ εἶπε Μωὰβ τῇ γερουσίᾳ Μαδιὰμ, νῦν ἐκλείξει ἡ συναγωγὴ αὕτη πάντας τοὺς κύκλῳ ἡμῶν, ὡσεὶ ἐκλείξαι ὁ μόσχος τὰ χλωρὰ ἐκ τοῦ πεδίου· καὶ Βαλὰκ υἱὸς Σεπφὼρ βασιλεὺς Μωὰβ ἦν κατὰ τὸν καιρὸν ἐκεῖνον.
4โมอับพูดกับบรรดาผู้อาวุโสแห่งมีเดียนว่า “คนหมู่นี้กำลังจะกลืนกินทุกสิ่งรอบตัวเรา เหมือนวัวเล็มกินหญ้าในทุ่งจนหมด” เวลานั้นบาลาคลูกชายของศิปโปร์เป็นกษัตริย์แห่งโมอับ
5Καὶ ἀπέστειλε πρέσβεις πρὸς Βαλαὰμ υἱὸν Βεὼρ Φαθουρὰ, ὅ ἐστιν ἐπὶ τοῦ ποταμοῦ γῆς υἱῶν λαοῦ αὐτοῦ, καλέσαι αὐτὸν, λέγων, ἰδοὺ λαὸς ἐξελήλυθεν ἐξ Αἰγύπτου, καὶ ἰδοὺ κατεκάλυψε τὴν ὄψιν τῆς γῆς, καὶ οὗτος ἐγκάθηται ἐχόμενός μου.
5เขาส่งผู้ส่งสารไปหาบาลาอัมลูกชายของเบโอร์ ที่เมืองเปโธร์ริมแม่น้ำในแผ่นดินของชนชาติเดียวกับเขา เพื่อเรียกบาลาอัมมา โดยกล่าวว่า “ดูสิ มีชนชาติหนึ่งออกมาจากอียิปต์ พวกเขาปกคลุมพื้นแผ่นดินและกำลังตั้งถิ่นฐานตรงข้ามกับเรา
6Καὶ νῦν δεῦρο ἄρασαί μοι τὸν λαὸν τοῦτον, ὅτι ἰσχύει οὗτος ἢ ἡμεῖς, ἐὰν δυνώμεθα πατάξαι ἐξ αὐτῶν, καὶ ἐκβαλῶ αὐτοὺς ἐκ τῆς γῆς· ὅτι οἶδα οὓς ἐὰν εὐλογήσῃς σὺ, εὐλόγηνται, καὶ οὓς ἂν καταράσῃ σὺ, κεκατήρανται.
6บัดนี้โปรดมาสาปแช่งชนชาตินี้ให้เรา เพราะพวกเขาแข็งแกร่งเกินกำลังของเรา บางทีเราจะเอาชนะ โจมตี และขับไล่พวกเขาออกจากแผ่นดินได้ เพราะเรารู้ว่าคนที่ท่านอวยพรก็ได้รับพร และคนที่ท่านสาปแช่งก็ถูกสาปแช่ง”
7Καὶ ἐπορεύθη ἡ γερουσία Μωὰβ, καὶ ἡ γερουσία Μαδιὰμ, καὶ τὰ μαντεῖα ἐν ταῖς χερσὶν αὐτῶν· καὶ ἦλθον πρὸς Βαλαὰμ, καὶ εἶπαν αὐτῷ τὰ ῥήματα Βαλάκ.
7บรรดาผู้อาวุโสแห่งโมอับและแห่งมีเดียนออกเดินทางโดยถือค่าจ้างสำหรับการทำนายไว้ในมือ พวกเขามาหาบาลาอัมและบอกถ้อยคำของบาลาคแก่เขา
8Καὶ εἶπε πρὸς αὐτοὺς, καταλύσατε αὐτοῦ τὴν νύκτα, καὶ ἀποκριθήσομαι ὑμῖν πράγματα ἃ ἂν λαλήσῃ Κύριος πρὸς μέ· καὶ κατέμειναν οἱ ἄρχοντες Μωὰβ παρὰ Βαλαάμ.
8บาลาอัมพูดกับพวกเขาว่า “คืนนี้จงพักที่นี่ เราจะนำคำตอบกลับมาบอกพวกท่านตามที่พระยาห์เวห์ตรัสกับเรา” บรรดาผู้นำแห่งโมอับจึงพักอยู่กับบาลาอัม
9Καὶ ἦλθεν ὁ Θεὸς πρὸς Βαλαὰμ, καὶ εἶπεν αὐτῷ, τί οἱ ἄνθρωποι οὗτοι παρὰ σοί;
9พระเจ้าเสด็จมาหาบาลาอัมและตรัสว่า “คนเหล่านี้ที่อยู่กับเจ้าคือใคร?”
10Καὶ εἶπε Βαλαὰμ πρὸς τὸν Θεὸν, Βαλὰκ υἱὸς Σεπφὼρ, βασιλεὺς Μωὰβ, ἀπέστειλεν αὐτοὺς πρὸς μὲ, λέγων,
10บาลาอัมทูลพระเจ้าว่า “บาลาคลูกชายของศิปโปร์ กษัตริย์แห่งโมอับ ส่งข่าวมาหาข้าพระองค์ว่า
11ἰδοὺ λαὸς ἐξελήλυθεν ἐξ Αἰγύπτου, καὶ κεκάλυφεν τὴν ὄψιν τῆς γῆς, καὶ οὗτος ἐγκάθηται ἐχόμενός μου, καὶ νῦν δεῦρο ἄρασαί μοι αὐτὸν, εἰ ἄρα δυνήσομαι πατάξαι αὐτὸν, καὶ ἐκβαλῶ αὐτὸν ἀπὸ τῆς γῆς.
11‘ดูสิ ชนชาติที่ออกมาจากอียิปต์ปกคลุมพื้นแผ่นดิน บัดนี้จงมาสาปแช่งพวกเขาให้เรา บางทีเราจะสามารถสู้รบกับพวกเขาและขับไล่พวกเขาออกไปได้’”
12Καὶ εἶπεν ὁ Θεὸς πρὸς Βαλαὰμ, οὐ πορεύσῃ μετʼ αὐτῶν, οὐδὲ καταράσῃ τὸν λαόν· ἔστι γὰρ εὐλογημένος.
12พระเจ้าตรัสกับบาลาอัมว่า “อย่าไปกับคนเหล่านั้น อย่าสาปแช่งชนชาตินี้ เพราะพวกเขาได้รับพร”
13Καὶ ἀναστὰς Βαλαὰμ τοπρωῒ, εἶπε τοῖς ἄρχουσι Βαλὰκ, ἀποτρέχετε πρὸς τὸν κύριον ὑμῶν, οὐκ ἀφίησί με ὁ Θεὸς πορεύεσθαι μεθʼ ὑμῶν.
13บาลาอัมตื่นขึ้นในตอนเช้าและพูดกับบรรดาผู้นำของบาลาคว่า “จงกลับไปยังแผ่นดินของพวกท่าน เพราะพระยาห์เวห์ไม่ทรงอนุญาตให้เราไปกับพวกท่าน”
14Καὶ ἀναστάντες οἱ ἄρχοντες Μωὰβ, ἦλθον πρὸς Βαλὰκ, καὶ εἶπαν, οὐ θέλει Βαλαὰμ πορευθῆναι μεθʼ ἡμῶν.
14บรรดาผู้นำแห่งโมอับจึงออกเดินทาง กลับไปหาบาลาคและบอกว่า “บาลาอัมไม่ยอมมากับเรา”
15Καὶ προσέθετο Βαλὰκ ἔτι ἀποστεῖλαι ἄρχοντας πλείους, καὶ ἐντιμοτέρους τούτων.
15บาลาคส่งบรรดาผู้นำไปอีกครั้ง คราวนี้มีจำนวนมากกว่าและมีเกียรติมากกว่ากลุ่มก่อน
16Καὶ ἦλθον πρὸς Βαλαὰμ, καὶ λέγουσιν αὐτῷ, τάδε λέγει Βαλὰκ ὁ τοῦ Σεπφώρ· ἀξιῶ σε μὴ ὀκνήσῃς ἐλθεῖν πρὸς μέ.
16พวกเขามาหาบาลาอัมและพูดกับเขาว่า “บาลาคลูกชายของศิปโปร์พูดดังนี้ว่า ‘โปรดอย่าให้สิ่งใดขัดขวางท่านจากการมาหาเรา
17ἐντίμως γὰρ τιμήσω σε, καὶ ὅσα ἐὰν εἴπῃς ποιήσω σοι· καὶ δεῦρο ἐπικατάρασαί μοι τὸν λαὸν τοῦτον.
17เพราะเราจะให้เกียรติท่านอย่างสูง และจะทำทุกอย่างที่ท่านบอกเรา ดังนั้นโปรดมาสาปแช่งชนชาตินี้ให้เรา’”
18Καὶ ἀπεκρίθη Βαλαὰμ, καὶ εἶπε τοῖς ἄρχουσι Βαλὰκ, ἐὰν δῷ μοι Βαλὰκ πλήρη τὸν οἶκον αὐτοῦ ἀργυρίου καὶ χρυσίου, οὐ δυνήσομαι παραβῆναι τὸ ῥῆμα Κυρίου τοῦ Θεοῦ, ποιῆσαι αὐτὸ μικρὸν ἢ μέγα ἐν τῇ διανοίᾳ μου.
18บาลาอัมตอบบรรดาผู้รับใช้ของบาลาคว่า “แม้บาลาคจะยกบ้านที่เต็มไปด้วยเงินและทองให้เรา เราก็ไม่อาจฝ่าฝืนคำของพระยาห์เวห์พระเจ้าของเราเพื่อทำสิ่งใดตามใจ ไม่ว่าเรื่องเล็กหรือเรื่องใหญ่
19Καὶ νῦν ὑπομείνατε αὐτοῦ καὶ ὑμεῖς τὴν νύκτα ταύτην, καὶ γνώσομαι τί προσθήσει Κύριος λαλῆσαι πρὸς μέ.
19บัดนี้โปรดพักที่นี่คืนนี้ด้วย เพื่อเราจะได้รู้ว่าพระยาห์เวห์จะตรัสอะไรกับเราอีก”
20Καὶ ἦλθεν ὁ Θεὸς πρὸς Βαλαὰμ νυκτὸς, καὶ εἶπεν αὐτῷ, εἰ καλέσαι σε πάρεισιν οἱ ἄνθρωποι οὗτοι, ἀναστὰς ἀκολούθησον αὐτοῖς· ἀλλὰ τὸ ῥῆμα ὃ ἐὰν λαλήσω πρὸς σὲ, τοῦτο ποιήσεις.
20พระเจ้าเสด็จมาหาบาลาอัมในเวลากลางคืนและตรัสว่า “ถ้าคนเหล่านี้มาเพื่อเรียกเจ้า ก็จงลุกขึ้นไปกับพวกเขา แต่เจ้าต้องทำตามถ้อยคำที่เราบอกเจ้าเท่านั้น”
21Καὶ ἀναστὰς Βαλαὰμ τοπρωῒ, ἐπέσαξε τὴν ὄνον αὐτοῦ, καὶ ἐπορεύθη μετὰ τῶν ἀρχόντων Μωάβ.
21บาลาอัมตื่นขึ้นในตอนเช้า ผูกอานลา แล้วไปกับบรรดาผู้นำแห่งโมอับ
22Καὶ ὠργίσθη θυμῷ ὁ Θεὸς ὅτι ἐπορεύθη αὐτός· καὶ ἀνέστη ὁ ἄγγελος τοῦ Θεοῦ διαβαλεῖν αὐτόν· καὶ αὐτὸς ἐπιβεβήκει ἐπὶ τῆς ὄνου αὐτοῦ, καὶ οἱ δύο παῖδες αὐτοῦ μετʼ αὐτοῦ.
22แต่พระเจ้าทรงโกรธจัดเพราะเขาไป ทูตสวรรค์ของพระยาห์เวห์ยืนขวางทางเป็นศัตรูกับเขา ขณะนั้นเขากำลังขี่ลาและมีผู้รับใช้สองคนอยู่ด้วย
23Καὶ ἰδοῦσα ἡ ὄνος τὸν ἄγγελον τοῦ Θεοῦ ἀνθεστηκότα ἐν τῇ ὁδῷ, καὶ τὴν ῥομφαίαν ἐσπασμένην ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ, καὶ ἐξέκλινεν ἡ ὄνος ἐκ τῆς ὁδοῦ, καὶ ἐπορεύετο εἰς τὸ πεδίον· καὶ ἐπάταξε τὴν ὄνον ἐν τῇ ῥάβδῳ αὐτοῦ τοῦ εὐθῦναι αὐτὴν ἐν τῇ ὁδῷ.
23ลาเห็นทูตสวรรค์ของพระยาห์เวห์ยืนอยู่บนทาง ถือดาบที่ชักออกแล้วในมือ ลาจึงเลี้ยวออกจากทางเข้าไปในทุ่ง บาลาอัมตีลาเพื่อให้มันกลับเข้าทาง
24Καὶ ἔστη ὁ ἄγγελος τοῦ Θεοῦ ἐν ταῖς αὔλαξι τῶν ἀμπέλων, φραγμὸς ἐντεῦθεν καὶ φραγμὸς ἐντεῦθεν·
24แล้วทูตสวรรค์ของพระยาห์เวห์ไปยืนตรงทางแคบระหว่างสวนองุ่น ซึ่งมีกำแพงทั้งสองด้าน
25Καὶ ἰδοῦσα ἡ ὄνος τὸν ἄγγελον τοῦ Θεοῦ, προσέθλιψεν ἑαυτὴν πρὸς τὸν τοῖχον, καὶ ἀπέθλιψεν τὸν πόδα Βαλαὰμ πρὸς τὸν τοῖχον· καὶ προσέθετο ἔτι μαστίξαι αὐτήν.
25เมื่อเห็นทูตสวรรค์ของพระยาห์เวห์ ลาก็เบียดตัวเข้ากับกำแพง ทำให้เท้าของบาลาอัมถูกหนีบติดกับกำแพง เขาจึงตีมันอีก
26Καὶ προσέθετο ὁ ἄγγελος τοῦ Θεοῦ, καὶ ἀπελθὼν ὑπέστη ἐν τόπῳ στενῷ, εἰς ὃν οὐκ ἦν ἐκκλῖναι δεξιὰν ἢ ἀριστεράν.
26ทูตสวรรค์ของพระยาห์เวห์เดินต่อไปและยืนตรงที่แคบซึ่งไม่มีทางเลี้ยวไปทางขวาหรือทางซ้าย
27Καὶ ἰδοῦσα ἡ ὄνος τὸν ἄγγελον τοῦ Θεοῦ, συνεκάθισεν ὑποκάτω Βαλαάμ· καὶ ἐθυμώθη Βαλαὰμ, καὶ ἔτυπτε τὴν ὄνον τῇ ῥάβδῳ.
27เมื่อลาเห็นทูตสวรรค์ของพระยาห์เวห์ มันก็หมอบลงใต้ตัวบาลาอัม บาลาอัมโกรธจัดและใช้ไม้เท้าตีลา
28Καὶ ἤνοιξεν ὁ Θεὸς τὸ στόμα τῆς ὄνου, καὶ λέγει τῷ Βαλαὰμ, τί ἐποίησά σοι, ὅτι πέπαικάς με τρίτον τοῦτο;
28พระยาห์เวห์ทรงเปิดปากลา มันพูดกับบาลาอัมว่า “ฉันทำอะไรให้ท่าน ท่านจึงตีฉันถึงสามครั้ง?”
29Καὶ εἶπε Βαλαὰμ τῇ ὄνῳ, ὅτι ἐμπέπαιχάς μοι, καὶ εἰ εἶχον μάχαιραν ἐν τῇ χειρὶ ἤδη ἂν ἐξεκέντησά σε.
29บาลาอัมตอบลาว่า “เพราะเจ้าทำให้เราเป็นตัวตลก ถ้ามีดาบอยู่ในมือ ตอนนี้เราคงฆ่าเจ้าไปแล้ว!”
30Καὶ λέγει ἡ ὄνος τῷ Βαλαὰμ, οὐκ ἐγὼ ἡ ὄνος σου ἐφʼ ἧς ἐπέβαινες ἀπὸ νεότητός σου, ἕως τῆς σήμερον ἡμέρας; μὴ ὑπεροράσει ὑπεριδούσα ἐποίησά σοι οὕτως; ὁ δὲ εἶπεν, οὐχί.
30ลาพูดกับบาลาอัมว่า “ฉันไม่ใช่ลาของท่านที่ท่านขี่มาตลอดชีวิตจนถึงวันนี้หรือ? ฉันเคยทำแบบนี้กับท่านมาก่อนหรือ?” เขาตอบว่า “ไม่เคย”
31Ἀπεκάλυψε δὲ ὁ Θεὸς τοὺς ὀφθαλμοὺς Βαλαὰμ, καὶ ὁρᾷ τὸν ἄγγελον Κυρίου ἀνθεστηκότα ἐν τῇ ὁδῷ, καὶ τὴν μάχαιραν ἐσπασμένην ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ, καὶ κύψας προσεκύνησε τῷ προσώπῳ αὐτοῦ.
31แล้วพระยาห์เวห์ทรงเปิดตาของบาลาอัม เขาจึงเห็นทูตสวรรค์ของพระยาห์เวห์ยืนอยู่บนทาง ถือดาบที่ชักออกแล้วในมือ เขาจึงก้มศีรษะแล้วหมอบซบหน้าลง
32Καὶ εἶπεν αὐτῷ ὁ ἄγγελος τοῦ Θεοῦ, διατί ἐπάταξας τὴν ὄνον σου τοῦτο τρίτον; καὶ ἰδοὺ ἐγὼ ἐξῆλθον εἰς διαβολήν σου, ὅτι οὐκ ἀστεία ἡ ὁδός σου ἐναντίον μου, καὶ ἰδοῦσά με ἡ ὄνος, ἐξέκλινεν ἀπʼ ἐμοῦ τρίτον τοῦτο.
32ทูตสวรรค์ของพระยาห์เวห์พูดกับเขาว่า “ทำไมเจ้าจึงตีลาของเจ้าถึงสามครั้ง? ดูสิ เราออกมาขวางเจ้าเป็นศัตรู เพราะทางที่เจ้าไปนั้นขัดต่อเรา
33Καὶ εἰ μὴ ἐξέκλινεν, νῦν οὖν σὲ μὲν ἀπέκτεινα, ἐκείνην δʼ ἂν περιεποιησάμην.
33ลาเห็นเราและเลี่ยงไปจากเราถึงสามครั้ง ถ้ามันไม่เลี่ยงไปจากเรา ตอนนี้เราคงฆ่าเจ้าและไว้ชีวิตมัน”
34Καὶ εἶπε Βαλαὰμ τῷ ἀγγέλῳ Κυρίου, ἡμάρτηκα, οὐ γὰρ ἠπιστάμην ὅτι σύ μοι ἀνθέστηκας ἐν τῇ ὁδῷ εἰς συνάντησιν· καὶ νῦν εἰ μή σοι ἀρκέσει, ἀποστραφήσομαι.
34บาลาอัมพูดกับทูตสวรรค์ของพระยาห์เวห์ว่า “ข้าพเจ้าทำบาปแล้ว เพราะข้าพเจ้าไม่รู้ว่าท่านยืนขวางทางต่อต้านข้าพเจ้าอยู่ บัดนี้ถ้าท่านไม่พอใจ ข้าพเจ้าจะกลับไป”
35Καὶ εἶπεν ὁ ἄγγελος τοῦ Θεοῦ πρὸς Βαλαὰμ, συμπορεύθητι μετὰ τῶν ἀνθρώπων· πλὴν τὸ ῥῆμα ὃ ἐὰν εἴπω πρὸς σὲ, τοῦτο φυλάξῃ λαλῆσαι. Καὶ ἐπορεύθη Βαλαὰμ μετὰ τῶν ἀρχόντων Βαλάκ.
35ทูตสวรรค์ของพระยาห์เวห์พูดกับบาลาอัมว่า “จงไปกับคนเหล่านั้น แต่เจ้าต้องพูดเฉพาะถ้อยคำที่เราจะบอกเจ้าเท่านั้น” บาลาอัมจึงไปกับบรรดาผู้นำของบาลาค
36Καὶ ἀκούσας Βαλὰκ ὅτι ἥκει Βαλαὰμ, ἐξῆλθεν εἰς συνάντησιν αὐτῷ, εἰς πόλιν Μωάβ, ἥ ἐστιν ἐπὶ τῶν ὁρίων Ἀρνῶν, ἥ ἐστιν ἐκ μέρους τῶν ὁρίων.
36เมื่อบาลาคได้ยินว่าบาลาอัมมาแล้ว เขาก็ออกไปพบที่เมืองโมอับ ซึ่งอยู่ตรงชายแดนริมแม่น้ำอารโนน ณ ปลายสุดของเขตแดน
37Καὶ εἶπε Βαλὰκ πρὸς Βαλαὰμ, οὐχὶ ἀπέστειλα πρὸς σὲ καλέσαι σε; διατί οὐκ ἤρχου πρὸς μέ; ὄντως οὐ δυνήσομαι τιμῆσαί σε;
37บาลาคพูดกับบาลาอัมว่า “เราอุตส่าห์ส่งคนไปเรียกท่านไม่ใช่หรือ? ทำไมท่านจึงไม่มาหาเรา? เราจะยกย่องให้เกียรติท่านอย่างสูงไม่ได้หรือ?”
38Καὶ εἶπε Βαλαὰμ πρὸς Βαλὰκ, ἰδοὺ ἥκω πρὸς σὲ νῦν· δυνατὸς ἔσομαι λαλῆσαί τι; τὸ ῥῆμα ὃ ἐὰν ἐμβάλῃ ὁ Θεὸς εἰς τὸ στόμα μου, τοῦτο λαλήσω.
38บาลาอัมตอบบาลาคว่า “ดูสิ เรามาหาท่านแล้ว แต่ตอนนี้เรามีอำนาจพูดอะไรตามใจได้หรือ? เราจะพูดถ้อยคำที่พระเจ้าทรงใส่ไว้ในปากของเรา”
39Καὶ ἐπορεύθη Βαλαὰμ μετὰ Βαλὰκ, καὶ ἦλθον εἰς πόλεις ἐπαύλεων.
39บาลาอัมไปกับบาลาค และพวกเขามาถึงคีริยาทหุโศท
40Καὶ ἔθυσε Βαλὰκ πρόβατα καὶ μόσχους, καὶ ἀπέστειλε τῷ Βαλαὰμ καὶ τοῖς ἄρχουσι τοῖς μετʼ αὐτοῦ.
40บาลาคถวายโคและแกะเป็นเครื่องบูชา แล้วส่งไปให้บาลาอัมและบรรดาผู้นำที่อยู่กับเขา
41Καὶ ἐγενήθη πρωΐ· καὶ παραλαβὼν Βαλὰκ τὸν Βαλαάμ, ἀνεβίβασεν αὐτὸν ἐπὶ τὴν στήλην τοῦ Βαὰλ, καὶ ἔδειξεν αὐτῷ ἐκεῖθεν μέρος τι τοῦ λαοῦ.
41เช้าวันรุ่งขึ้น บาลาคพาบาลาอัมขึ้นไปยังสถานบูชาบนที่สูงของบาอัล จากที่นั่นเขามองเห็นประชาชนส่วนหนึ่ง
Tip: use the ← and → keys to turn chapters.