Lucangundru
Chapter 12
Testamenta Marra (Dieri …

Read in

Smith–Van Dyck Arabic Bible (فان دايك)Brezhoneg (Breton Gospels, 1827)Judson Burmese Bible (1840)Chamorro: Gospels, Acts and PsalmsChinese Union Version, punctuated (Simplified)Chinese Union Version, punctuated (Traditional)Coptic New TestamentCoptic New Testament (Bohairic)Kralice Bible (1613)Testamenta Marra (Dieri New Testament)Petrus Canisius Bible, 1939 (De Heilige Schrift)Asang Khongca Bible (Eastern Khumi Chin, 2019)Berean Standard BibleDouay-Rheims Bible, American Edition (1899)King James Version with ApocryphaWorld English BibleLondona Biblio (Esperanto, 1910)Louis Segond 1910Lutherbibel 1912Greek New Testament, word by word (STEPBible TAGNT)Greek New Testament: 1904 Patriarchal Text (Byzantine)Greek New Testament: Byzantine Text (Robinson–Pierpont 2018)Greek New Testament: Textus ReceptusSBL Greek New TestamentBaibala Hemolele (Hawaiian Bible, 1868 revision)Modern Hebrew BibleDiodati Bibbia 1885Freedom Bible (フリーダム・バイブル)Korean Bible, 1910 (한국어 성경)Bible Mutal (Kosraean)Clementine Vulgate, 1598Baibal Olcim (Matupi Chin)Meriam Mir GospelsOld Persian Version (ترجمه قدیم)Kadede Kap (Pohnpeian New Testament and Psalms)Bíblia Portuguesa Mundial (Brazilian Portuguese)Cornilescu Bible (1924), Cyrillic scriptSynodal Translation (Синодальный перевод)Daničić–Karadžić Bible (1868), CyrillicReina-Valera 1909Biblia Takatifu (Swahili): New Testament portionsFreedom Bible (Thai)Tongan Bible, Revised West VersionKulish and Puluj Bible (1905)Vietnamese Bible (1923 translation)
vs Bible Mutal (Kosra…

Compare with

Smith–Van Dyck Arabic Bible (فان دايك)Brezhoneg (Breton Gospels, 1827)Judson Burmese Bible (1840)Chamorro: Gospels, Acts and PsalmsChinese Union Version, punctuated (Simplified)Chinese Union Version, punctuated (Traditional)Coptic New TestamentCoptic New Testament (Bohairic)Kralice Bible (1613)Petrus Canisius Bible, 1939 (De Heilige Schrift)Asang Khongca Bible (Eastern Khumi Chin, 2019)Berean Standard BibleDouay-Rheims Bible, American Edition (1899)King James Version with ApocryphaWorld English BibleLondona Biblio (Esperanto, 1910)Louis Segond 1910Lutherbibel 1912Greek New Testament, word by word (STEPBible TAGNT)Greek New Testament: 1904 Patriarchal Text (Byzantine)Greek New Testament: Byzantine Text (Robinson–Pierpont 2018)Greek New Testament: Textus ReceptusSBL Greek New TestamentBaibala Hemolele (Hawaiian Bible, 1868 revision)Modern Hebrew BibleDiodati Bibbia 1885Freedom Bible (フリーダム・バイブル)Korean Bible, 1910 (한국어 성경)Bible Mutal (Kosraean)Clementine Vulgate, 1598Baibal Olcim (Matupi Chin)Meriam Mir GospelsOld Persian Version (ترجمه قدیم)Kadede Kap (Pohnpeian New Testament and Psalms)Bíblia Portuguesa Mundial (Brazilian Portuguese)Cornilescu Bible (1924), Cyrillic scriptSynodal Translation (Синодальный перевод)Daničić–Karadžić Bible (1868), CyrillicReina-Valera 1909Biblia Takatifu (Swahili): New Testament portionsFreedom Bible (Thai)Tongan Bible, Revised West VersionKulish and Puluj Bible (1905)Vietnamese Bible (1923 translation)Stop comparing
Aa
Text size
Line width
Verse numbers
Testamenta Marra (Dieri New Testament)
Bible Mutal (Kosraean)
1Jendranguta kana wolara mapaterina wonti 1000 marapu jelalu, jeruja tana tidnali dakamalina wonti. Ja Nulu wonina wonti milini nunkanani jatala: „Ngopera Pharisaiaia pulkurutjeribani bukandru ngamalkaterianau, jenipara jeljujelju.
1Ke tausin puspis mwet fahsreni ac elos asinukiyak ac longya sie sin sie, na Jesus el mutawauk in sramsram meet nu sin mwet tumal lutlut, “Kowos karinginkowosyang liki mwe pulol lun mwet Pharisee inge — nga kaskas ke wosounkas lalos uh.
2Ngangau panila kuripi nganai, nau wata tinkari pantjila nganai; ja panila kurukuru nganai, nina tanali wata ngujamala nganai.
2Kutena ma afyufi ac fah ikakla, ac ma wikla nukewa ac fah eteyuk.
3Jendrania, mina jura ngalpurani jatana warai, jenia tanali praitjani ngarala nganai! ja mina jura talpani punga bitini kaukaubana warai, jenia tanali punga mangatandrani kaukaubala nganai.
3Ke ma inge, kutena ma kowos fahkla yen lohsr uh ac fah lohngyuk in acn kalem, ac kutena ma kowos mahmai in lukma, ac fah sulkakinyuk ke pusra lulap nu sin mwet nukewa.
4Ngani jurangu, kamanelini ngakanani, jatai: Wata tanangundru japali ngananau, tanali palku nari ngankai, ja ngadani tana ngandandariai morla ngankala.
4“Nga fahk nu suwos, mwet kawuk luk, nik kowos sangeng sin mwet su ku in uniya mano, a wangin ma elos ku in oru toko.
5Ngato jurangu wondrala nganai, worangundru jura japali nganananto; nunkangundru japali ngananau, Nulia matja nari ngankana, bakana ngurula ngamalkai turuja teribala; kau, ngani jurangu jatai, nunkangundru japali ngananau.
5Nga ac fahkak nu suwos lah su fal kowos in sangeng se uh: Sangeng sin God, su tukun El uniya, oasr ku lal in sisla nu in hell. Aok, El na pa kowos in sangeng se uh!
6Tanali wata tiwilitja mara worali mardatandra waka mandrundru jinkimaliai? ja Goda wata kulno tanangundru kuritarana warai.
6“Ya tia kukakinyukla won sparrow limekosr ke cent luo? Ne ouinge a God El tiana mulkunla siefanna selos.
7Bakana para pratjana jurani mangatandrani matja windamana. Wata japali ngananau; ngangau jura morla pirna nganai tiwilitja marapuni.
7Finne aunsifowos, oaoala nukewa tari. Ke ma inge, nik kowos sangeng; kais sie suwos arulana saok liki sparrow puspis!
8Ngani jurangu jatai: Warle ngana dikala nganai kanani, nina bakana Kanaia Ngatamurajeli dikala nganai Godaia angelani.
8“Nga fahk nu suwos, kutena mwet su fahkyuyak ye mutun mwet uh, nga, Wen nutin Mwet, fah oayapa fahkulak ye mutun lipufan lun God.
9Warle ngana kutikutibala nganai kanani, nina ngato kutikutibala nganai Godaia angelani.
9A kutena mwet su lafwekinyu ye mutun mwet uh, nga, Wen nutin Mwet, fah oayapa lafwekunul ye mutun lipufan lun God.
10Ja warle jaura madlentji jatanani Kanaia Ngatamurani, nunkangu Nulia kalingala nganai; ja warle Jaola kulikiri ngirkibai, nunkangu Nulia wata kalingala nganai.
10“Kutena mwet su kaskas lain Wen nutin Mwet, ac ku in nunak munas nu sel; a kutena mwet su fahk kas enum lain Ngun Mutal, ac fah tia nunak munas nu sel kac.
11Tanali jurana jaura pungani ja mitaia kaparani ja ngurulani wapalkanani, wata manujeli ngundranau worderu kara, mina kara jura kalabananto kara jatananto kara.
11“Ke elos ac uskowosyak in nununkeyuk kowos in iwen lolngok uh, ku ye mutun governor ku mwet leum saya uh, nimet sensen lah mea kowos ac sang topkolos, ku lah mea kowos ac fahk in aksuwosye kowos.
12Ngangau Jaolali kulikirieli jurana nunkangupini ditjini kiri ngankala nganai, mina jura jatananto.“
12Mweyen Ngun Mutal ac fah luti nu suwos in pacl sac ma kowos in fahk.”
13Kana wolarandru kulno nunkangu jatana wonti: „Ngujangujara jinkinietjajai, nejini ugakanani jatamai, nulungali poto maratunka puntibananto.“
13Sie sin mwet ke u lulap sac fahk nu sin Jesus, “Mwet Luti, fahk nu sin tamulel luk in kitalik in fal mwe usru lasr sin papa tumasr.”
14Nau nunkangu jatana wonti: „Kanajai, warlenulu ngana talku jatanietja kara, poto maratunka puntibijiribanietja jurangu kurana warai?“
14Jesus el topuk nu sel, “Mukul, su srisrngiyuwi in mwet nununku lomtal, ku in kitalik mwe usru inmasrlomtal uh?”
15Nau tanangu jatana wonti: „Najinajibaterianau ja ngamalkaterianau poto manujeli ngundranadru; ngangau kana kulno wata tepiriai, nulu poto marapu ngamalkanani.“
15Ac el sifilpa fahk nu selos nukewa, “Liyaung ac karingin kowos liki kain in rapku nukewa, mweyen moul na pwaye lun sie mwet tia ma ke ma su oasr lal, el finne arulana kasrup.”
16Nulu tanangu jeribaka jaura kaukaubana wonti ja jatana wonti: „Kana poto pirnaia mitali marapu mandrana wonti.
16Na Jesus el fahk nu selos pupulyuk se inge: “Oasr mwet kasrup se su acn lal uh oswe kain fokinsak na wowo.
17Ja nulu muntali ngundrana wonti ja jatana wonti: «Mina ngato ngankala nganai, ngangau ngato wata piri ngamalkai, woderi ngato tandra ngakani kurananto?»
17El mutawauk in sifacna nunku in el, ‘Wangin acn in nwanak fokin ima nukewa luk inge we. Mea nga ac oru uh?’
18Ja Nau jatana wonti: Jenia ngato ngankala nganai; Ngato kampani punga ngakani wokaribala nganai ja morla pirna wotila nganai, ja jerra ngato pratjana kurala nganai, mina ngakangu matja punkana, ja poto ngakani.
18Na el sifacna nunku mu, ‘Pa inge ma nga ac oru: nga ac kunausya lohm in filma luk inge ac musaela pac kutu in yohk liki, yen nga ac filiya fokin ima ac ma luk nukewa we.
19Ja ngani mungarani ngakanani jatala nganai: «Mungarajai, jundru poto marapu ngamalkai kilpawoldra marapuja; ngara ngamamai, tajiau, tapau, tepiriau!»
19Na nga fah fahk nu sik sifacna, Wo nu sum! Ma puspis ma lom ilusyukyak oan, yolyak in akfalye enenu lom nu ke yac puspis fahsru uh. Inge kom mongla na, mongo, nim ac akinsewowoye kom sifacna!’
20Goda nunkangu jatana wonti: «Jidni kana patipatiai! nunkangupini tinkani Nulia mungara jinkani karkala nganai; wanini jenia nganala nganai, mina jundru matja ngankingana?»
20A God El fahk nu sel, ‘Kom mwet lalfon! Ofong moul lom ac fah itukla liki kom; na ac lun su ma inge nukewa ma kom elosak?’”
21Jeruja nau nganai, nulu nunkangu muntali poto kampai, ja wata poto pirna nganai Godani.“
21Na Jesus el fahk nu selos, “Pa inge ma ac sikyak nu sin mwet su elosak mwe kasrup nu selos sifacna, ac tia kasrup ye mutun God uh.”
22Nau milini nunkanani jatana wonti: „Jendrania ngani jurangu jatai: Wata manujeli ngundranau tepini juranani, mina jura tajila nganai, bakana wata palkuni juranani, mina jura widmaterila nganai.
22Na Jesus el fahk nu sin mwet tumal lutlut, “Pa inge sripa se oru nga fahk nu suwos kowos in tia fosrnga ke mwe mongo ma kowos enenu nu ke moul lowos, ku ke nuknuk nu ke monuwos.
23Tepi morla pirna nganai bukani, ja palku morla pirna katini.
23Tuh moul lowos arulana saok liki mwe mongo, ac monuwos saok liki na nuknuk.
24Kawalka najianau; ngangau tanalia wata jaupai ja wata kampai, ja wata tajina pnnga ja kampani punga ngamalkai, ja Godali tananaia jerto ngankai; worderu morla pirna jura nganai paiani?
24Nunku ke won yen engyeng uh: elos tia taknelik ku kosrani, ac wangin nien filma lalos ku iwen mongo nalos, a God El kitalos. Ya kowos tia arulana saok liki won uh?
25Worana jurangundru ngurunguru nganai, tepini nunkanani tintipidi kulno juri ngankala manujeli ngundraterinali?
25Su suwos ac ku in akloesye moul lal el fin fosrnga kac?
26Jura ngandandarinani wakawakani, minandru jura manujeli ngundrai pilkilani?
26Na kowos fin kofla orala ma na srisrik ouinge, efu kowos ku fosrnga ke ma saya uh?
27Ngunandula najianau, worderu tanaia punkai; tanalia wata ngankai ja wata turpai; ngani jurangu jatai: Bakana Salomo pirnalani nunkanani pratjanani wata widmaterina wonti tanangundru kulnuni jeribaka.
27Liye luman kapak lun kiuf inima uh. Elos tia orekma ku tuta nuknuk lalos. Ac nga fahk nu suwos lah finne Tokosra Solomon su arulana yohk kasrup lal, nuknuk lal uh tia kato oana sie sin ros kiuf inge.
28Godali kanta jeruja widmanani, nauja karari maruni terkai, ja tankubana tanali ninaia turupirini worai; worderu morla jurangu, jura wuldrungundranietja worajai!
28God pa yunela mah inima inge uh, su oan misenge, na lutu isisyak ac wanginla. Ya El ac fah tia yunikowosla in arulana wo liki? Arulana srikla lulalfongi lowos uh!
29Bakana jura wata manujeli ngundranau, mina jura tajila nganai kara, mina jura tapala nganai kara, ja wata milkirianau!
29“Ke ma inge, nik kowos sisla pacl lowos in suk ac arulana fosrnga ke ma kowos ac kang ku nim.
30Jenia pratjana mitaia kanali wontiai; Ngaperi jurani milkila, jura jenia pratjana ngamalkananto.
30(Tuh mwet pegan fin faclu elos suk ma inge in pacl nukewa.) Papa tomowos El etu lah kowos enenu ma inge.
31Wontianau Godaia milila, ja jenia pratjana Nulia jurangu jinkila nganai.
31A kowos in suk Tokosrai lal, ac El ac fah asot pac ma inge nu suwos.
32Wata japali ngangau, ngangau jidni ngami wakawaka; ngangau Ngaperi jurani jertapaterina wonti jurangu milila jinkila.
32Nikmet sangeng, kowos finne u srisrik se, tuh Papa tomowos El insewowo in asot Tokosrai nu suwos.
33Buru ngankanau mina jura ngamalkai, ja wangiwangini bakujeli jinkianau. Jurangu billi ngankanau, tana wata womala pantjiai; poto pariwilpani nau wata mudai, woderi kurikantji wata karakara wokarai, ja bakana wata kakatjieli tajiai.
33Kukakunla ma lowos nukewa ac sang mani an nu sin mwet sukasrup uh. Akoela nu suwos mwe neinyuk mani ma ac tia kulawi, ac elosak mwe kasrup lowos inkusrao, yen ma ac fah tiana srikeni we, mweyen wangin mwet pisrapasr ac fah utyak nu we, ac wangin watil ac fah kunausla.
34Ngangau woderi ngantjani poto jurani parai, naka bakana jurani ngara nganai.
34Tuh yen ma saok lowos oasr we, insiowos ac fah oan pac we.
35Jura kapa ngampianau, ja praitji jurani mintjianau.
35“Loseni infulwowos in ku, ac akosak lam lowos an, tuh kowos in akola nu ke kutena ma ac sikyak,
36Jenipara kanani jeribaka ngananau, tanali kaparani tananani kalkai, nunkangu nurujeli mana walto ngankala, nau noapatamalini ditjindru wokarala tikanani ja nandranandranani.
36oana mwet kulansap su tupan foloko lun mwet kacto lalos liki kufwen marut uh. Ke pacl se leum lalos el tuku ac towol srungul uh, elos ac sa na ikasla nu sel.
37Murlali pirna tanapara mili, tanana kaparali tananali, nau wokarana tikanani, tepi mankamankala nganai. Morlalu ngani jurangu jatai: «Nau ngampipaterila nganai, ja tanangu manuni kurala nganai kurlini ngamana ngarinanto, ja nau wapala nganai tanangu mili nganala.»
37Insewowo mwet kulansap inge su ke leum lalos tuku el konalosyak tuh elos na ngetnget ac akola! Nga fahk nu suwos, el ac sarukla coat lal, sap elos in muta ke tepu in mongo, na el ac sang ma nalos.
38Ja nau tinka terti kara, nguramaranaia woljaia kara wokaranani, ja tanana jeruja mankamankanani: Murlali pirna tanapini mili!
38Ac fuka lupan engan lalos el fin konauk tuh elos na akola, el finne tuku ke infulwen fong ku paht liki!
39Jenia ngujamanau, punga ngamalkanietja milkila ngananani, mina ditji tinkani kurikantji wokarai, nau tepi ngamala nganai ja ngandrawalkala nganai, nau wata pungani nunkanani wirinanto.
39Kowos arulana etu lah mwet se la lohm se fin etu ke pacl sie mwet pisrapasr ac tuku, el tia ku in lela elan utyak nu in lohm uh.
40Bakana jura ngankingaterianau! ngangau ditji kulnuni, nina jura wata ngundrai, Kanaia Ngatamura wokarala nganai.“
40Ke ma inge, kowos pac, kowos in akola, tuh Wen nutin Mwet el ac fah sikme ke ao se su kowos tia etu kac.”
41Petrus nunkangu jatana wonti: „Kaparajai, jidni ninapini jeribaka jaura ngaianingu jatai kara marapuni kara.“
41Peter el fahk, “Leum, ku pupulyuk se inge ma na nu sesr, ku kom fahk nu ke mwet nukewa?”
42Kapara jatana wonti: „Worana punga ngamalkanietja talku ja kiri nganai, nina kaparali najinajibanietja milini nunkanani kurala nganai, nulu tanangu buka ditji talkuni jinkinanto.
42Ac Leum el topuk, “Su sie mwet kulansap oaru ac lalmwetmet? El pa mwet se ma leum lal ac filiya in kol mwet kulansap wial, ac sang mwe mongo nalos in pacl fal uh.
43Murlali pirna jenipara mili, nina kaparali nunkanali, nau wokarana tikanani, jeruja ngankanani mankamankala nganai.
43Fuka lupan insewowo lun mwet kulansap se inge leum lal fin foloko nu lohm sel ac konauk lah el oru ma inge!
44Morlalu ngani jurangu jatai: Nulu nina kapara kurala nganai nunkani poto pratjanani.
44Pwayena nga fahk nu suwos, leum sac el ac sang tuh mwet kulansap se inge in liyaung ma lal nukewa.
45Naupara mili ngarali nunkanali jatanani: Kapara ngakani kalkai wokarala, ja nau woninani mili materi ja mili widla nandrala, tajila ja tapala ja parawarala.
45Tusruk, mwet kulansap sac fin sifacna nunku sel mu leum se lal inge ac tia sa in foloko, ac el fin mutawauk in uni mwet kulansap wial — kewana mukul ac mutan — ac el mongo, nimnim ac sruhila,
46Jenipara milia kapara wokarala nganai miljaru kulnuni, nina nulu wata ngundrai, ja ditji kulnuni, nina nulu wata ngujamai, ja nina terti tjelapalkala nganai, ja nunkangu kalala nunkani kana tjikatjikani jeribaka kurala nganai.
46na leum lal el ac foloko ke sie len ma mwet kulansap sac tia nunku mu el ac tuku, ac el tiana akola. Leum sac ac fah sang kai na upa nu sel, ac eisalang tuh elan keok yurin mwet sululalfongi ac seakos.
47Jenipara milieli, nulu kaparaia nunkanaia jertapaterina ngujamai, ja wata ngankingana warai, ja bakana jertapaterinani nunkanani wata pankina warai, nandrana marapu manila nganai.
47“Sie mwet kulansap su etu ma leum lal lungse elan oru, a el tiana akola in oru, ac fah sringsring el upa na.
48Warle nina wata ngujamana warai, ja jenia ngankana warai, minandru nulu nandrana maninanto, nulu nandrana ngalje manila nganai. Nunkangundru, nunkangu marapu matja jinkina, Nulia marapu wontila nganai; ja worangu Nulia marapu jinkina warai, morla marapu Nulia nunkangundru karkala nganai.
48A sie mwet kulansap su tia etu ma leum lal lungse elan oru, a el orala sie ouiya ma fal in sringsring el kac, ac fah sringsring el fisrasr na. Mwet se ma itukyang ma pus nu se, ac fah siyukyuk ma pus sel; ac el su eis arulana yohk, arulana yohk pac ma enenu in ituk sel.
49Ngani wokarana wonti turu mitani worala, ja ngato ngantjai, nau matja jerkinanto!
49“Nga tuku in akosak sie e fin faclu, ac nga kena in tari tayak!
50Multibanila kulno ngato maninanto, ja worderu japali ngani nganai nau mudanantulu!
50Oasr baptais se nga enenu in baptais kac, ac nga ac arulana toasr nwe ke na orekla!
51Wata ngundranau, ngani wokarana warai murla jinkila mitani, a‐ai, windri puntibala.
51Ya kowos nunku mu nga tuku in ase misla nu faclu? Mo, tia misla, a sraclik.
52Ngangau kararindru mara wora punga kulnuni puntibijiribamalila nganai; parkulu mandruni ja mandru parkulani.
52In pacl se ingela, sou ma oasr mwet limekosr kac ac fah srisrielik, tolu lain luo, ac luo lain tolu.
53Ngaperali puntibala nganai ngatamurani ja ngatamurajeli ngaperani; ngandrieli ngatani mankarani ja ngatani mankarali ngandrini; paiarali kalarani nankanani, ja kalarali paiarani nankanani.“
53Papa ac fah lain wen natulos, ac wen ac fah lain papa tumalos; nina ac fah lain acn natulos ac acn ac fah lain nina kialos; nina ac fah lain mutan kien mukul natulos, ac mutan payuk fah lain nina kien mukul tumalos.”
54Nau bakana kana wolarani jatana wonti: „Jura talara palku kulno kalkaura jendakarani dunkanani najinani, jura nurujeli jatai: Kunditji wokarai, ja jeruja morlalu pantjiai.
54Jesus el fahk pac nu sin mwet uh, “Ke kowos liye sie pukunyeng sikyak roto, pacl sacn na kowos ac fahk mu ac afi — na mu afi.
55Ja jura kunankari watara ngakanani najinani, jura jatai: «Woldra pirna pantjila nganai, ja jeruja morlalu pantjiai.»
55Ac ke kowos ac pula ke eng eir ac tuhme uh, na kowos fahk mu ac arulana fol — na mu fol na.
56Jura kana jeljujelju! mitaia ja pariwilpaia mudla jura ngujamai wontjala; minandru jura ninapini miljaru wata wontjai?
56Kowos mwet wosounkas! Kowos ku in liye faclu ac kusrao, ac aketeya pulan pacl uh, na efu kowos ku tia etu kalmen pacl se inge?”
57Minandru jura wata muntali tjurujeli ngundrai mina talku nganai?
57“Efu ku kowos tia sifacna nunku lah mea fal kowos in oru?
58Ngangau jidni talpalani jinkanani jelalu mitaia kaparani wapanani, paltuni jigleri ngankau nunkangu kulnukulnuni nganala; ngangau nulu jidnana kalala kuranietjani wapal‐kaiati, ja kalala kuranietjali jidnana milini jinkiati, ja milieli jidnana kanjangari pungani widmaiati.
58Fin oasr mwet se akola in us kom nu ke nununku, srike na in akmisye inmasrlomtal meet liki komtal sun acn in nununku. Kom fin tia, na el ac amakin kom nu ye mutun mwet nununku, su ac eiskomyang nu sin mwet liyaung presin, na ac fah sisiyang kom nu in presin.
59Morlalu ngani jinkangu jatai: «Jidni wata morla nakandru dunkala nganai, jundru ngopera mudani marda jinkinantulu.»“
59Nga fahk nu sum, kom ac fah muta we nwe ke na kom akfalyela ma nukewa pakpuki kom in moli uh.”

Tip: use the ← and → keys to turn chapters.