ⲚⲒⲠⲢⲀⲜⲒⲤ 18
Coptic New Testament (Bohairic)Translation
Coptic New Testament (Bohairic)
Old Persian Version (ترجمه قدیم)
1ⲘⲈⲚⲈⲚⲤⲀ ⲚⲀⲒ ⲈⲦⲀϤⲒ ⲈⲂⲞⲖ ϦⲈⲚⲀⲐⲎⲚⲚⲎⲤ ⲀϤⲒ ⲈⲔⲞⲢⲒⲚⲐⲞⲤ.
1و بعد از آن پولس از اطینا روانه شده، به قرنتس آمد.
2ⲀϤϪⲒⲘⲒ ⲚⲞⲨⲒⲞⲨⲆⲀⲒ ⲈⲠⲈϤⲢⲀⲚ ⲠⲈ ⲀⲔⲨⲖⲖⲀⲤ ⲈⲞⲨⲠⲞⲚⲦⲒⲞⲤ ⲠⲈ ϦⲈⲚⲠⲈϤⲄⲈⲚⲞⲤ ⲈⲀϤⲒ ⲤⲀⲦⲞⲦϤ ⲈⲂⲞⲖ ϦⲈⲚϮϨⲨⲦⲀⲖⲒⲀ ⲚⲈⲘ ⲠⲢⲒⲤⲔⲨⲖⲖⲀ ⲦⲈϤⲤϨⲒⲘⲒ ϪⲈ ⲚⲈⲀϤⲞⲨⲀϨⲤⲀϨⲚⲒ ⲠⲈ ⲚϪⲈⲔⲖⲀⲨⲆⲒⲞⲤ ⲈⲐⲢⲈ ⲚⲒⲒⲞⲨⲆⲀⲒ ⲦⲎⲢⲞⲨ ⲪⲰⲢϪ ⲈⲂⲞⲖ ϦⲈⲚⲢⲰⲘⲎ ⲀϤⲒ ϢⲀⲢⲰⲞⲨ.
2و مرد یهودی اکیلا نام راکه مولدش پنطس بود و از ایطالیا تازه رسیده بودو زنش پرسکله را یافت زیرا کلودیوس فرمان داده بود که همه یهودیان از روم بروند. پس نزدایشان آمد.
3ⲞⲨⲞϨ ⲀϤϢⲰⲠⲒ ϦⲀⲦⲞⲦⲞⲨ ⲈⲐⲂⲈ ϪⲈ ⲞⲨϢⲪⲎⲢ ⲚⲦⲈⲬⲚⲎ ⲚⲦⲀϤ ⲠⲈ ⲞⲨⲞϨ ⲚⲀⲨⲈⲢϨⲰⲂ ⲠⲈ ⲚⲈϨⲀⲚⲢⲈϤⲐⲀⲘⲒⲈ ⲤⲔⲨⲚⲎ ⲄⲀⲢ ⲚⲈϦⲈⲚⲦⲞⲨⲦⲈⲬⲚⲎ.
3و چونکه با ایشان همپیشه بود، نزدایشان مانده، به‌کار مشغول شد و کسب ایشان خیمه‌دوزی بود.
4ⲚⲀⲨⲤⲀϪⲒ ⲆⲈ ⲠⲈ ϦⲈⲚϮⲤⲨⲚⲀⲄⲰⲄⲎ ⲔⲀⲦⲀ ⲤⲀⲂⲂⲀⲦⲞⲚ ⲚⲒⲂⲈⲚ ⲞⲨⲞϨ ⲚⲀⲨⲐⲰⲦ ⲘⲠϨⲎⲦ ⲚⲚⲒⲒⲞⲨⲆⲀⲒ ⲚⲈⲘ ⲚⲒⲞⲨⲈⲒⲚⲒⲚ.
4و هر سبت در کنیسه مکالمه کرده، یهودیان و یونانیان را مجاب می‌ساخت.
5ⲈⲦⲀⲨⲒ ⲆⲈ ⲈⲂⲞⲖ ϦⲈⲚⲐⲘⲀⲔⲈⲆⲞⲚⲒⲀ ⲚϪⲈⲤⲒⲖⲀⲤ ⲚⲈⲘ ⲦⲒⲘⲞⲐⲈⲞⲤ ⲚⲀϤⲘⲎⲚ ⲆⲈ ⲠⲈ ⲚϪⲈⲠⲀⲨⲖⲞⲤ ϦⲈⲚⲠⲒⲤⲀϪⲒ ⲈϤⲈⲢⲘⲈⲐⲢⲈ ⲚⲚⲒⲒⲞⲨⲆⲀⲒ ϪⲈ ⲠⲬⲢⲒⲤⲦⲞⲤ ⲠⲈ ⲒⲎⲤⲞⲨⲤ.
5اما چون سیلاس و تیموتاوس از مکادونیه آمدند، پولس در روح مجبور شده، برای یهودیان شهادت می‌داد که عیسی، مسیح است.
6ⲈⲨϮ ⲆⲈ ⲈϦⲞⲨⲚ ⲈϨⲢⲀϤ ⲞⲨⲞϨ ⲈⲨϪⲈⲞⲨⲀ ⲀϤⲚⲈϨ ⲚⲈϤϨⲂⲰⲤ ⲈⲂⲞⲖ ⲠⲈϪⲀϤ ⲚⲰⲞⲨ ϪⲈ ⲠⲈⲦⲈⲚⲤⲚⲞϤ ⲈϪⲈⲚ ⲦⲈⲦⲈⲚⲀⲪⲈ ϮⲞⲨⲀⲂ ⲀⲚⲞⲔ ⲒⲤϪⲈⲚ ϮⲚⲞⲨ ⲈⲒⲈϢⲈ ⲚⲎⲒ ⲈⲚⲒⲈⲐⲚⲞⲤ.
6ولی چون ایشان مخالفت نموده، کفر می‌گفتند، دامن خود را بر ایشان افشانده، گفت: «خون شما بر سرشما است. من بری هستم. بعد از این به نزد امت هامی روم.»
7ⲞⲨⲞϨ ⲈⲦⲀϤⲞⲨⲰⲦⲈⲂ ⲈⲂⲞⲖ ⲘⲘⲀⲨ ⲀϤⲒ ⲈⲠⲎⲒ ⲚⲞⲨⲀⲒ ⲈⲠⲈϤⲢⲀⲚ ⲠⲈ ⲦⲒⲦⲞⲤ ⲪⲀⲒ ⲞⲨⲠⲒⲤⲦⲞⲤ ⲈϤⲈⲢⲤⲈⲂⲈⲤⲐⲈ ⲘⲪⲚⲞⲨϮ ⲪⲀⲒ ⲈⲚⲀⲢⲈ ⲠⲈϤⲎⲒ ⲦⲞⲘⲒ ⲈϮⲤⲨⲚⲀⲄⲰⲄⲎ.
7پس از آنجا نقل کرده، به خانه شخصی یوستس نام خداپرست آمد که خانه او متصل به کنیسه بود.
8ⲔⲢⲒⲤⲠⲞⲤ ⲆⲈ ⲠⲒⲀⲢⲬⲎⲤⲨⲚⲀⲄⲰⲄⲞⲤ ⲀϤⲚⲀϨϮ ⲈⲠϬⲞⲒⲤ ⲚⲈⲘ ⲠⲈϤⲎⲒ ⲦⲎⲢϤ ⲞⲨⲞϨ ⲞⲨⲘⲎ ϢⲈⲂⲞⲖ ϦⲈⲚⲚⲒⲔⲞⲢⲒⲚⲐⲞⲤ ⲈⲨⲤⲰⲦⲈⲘ ⲚⲀⲨⲚⲀϨϮ ⲠⲈ ⲞⲨⲞϨ ⲚⲀⲨϬⲒⲰⲘⲤ.
8اما کرسپس، رئیس کنیسه با تمامی اهل بیتش به خداوند ایمان آوردند و بسیاری ازاهل قرنتس چون شنیدند، ایمان آورده، تعمیدیافتند.
9ⲠⲈϪⲈ ⲠϬⲞⲒⲤ ⲆⲈ ⲘⲠⲀⲨⲖⲞⲤ ⲈⲂⲞⲖ ϨⲒⲦⲈⲚ ⲞⲨϨⲞⲢⲀⲘⲀ ϦⲈⲚⲠⲒⲈϪⲰⲢϨ ϪⲈ ⲘⲠⲈⲢⲈⲢϨⲞϮ ⲀⲖⲖⲀ ⲤⲀϪⲒ ⲞⲨⲞϨ ⲘⲠⲈⲢⲬⲀⲢⲰⲔ
9شبی خداوند در رویا به پولس گفت: «ترسان مباش، بلکه سخن بگو و خاموش مباش
10ϪⲈ ⲀⲚⲞⲔ ϮⲬⲎ ⲚⲈⲘⲀⲔ ⲞⲨⲞϨ ⲚⲚⲈ ϨⲖⲒ ⲦⲰⲚϤ ⲈϨⲢⲎⲒ ⲈϪⲰⲔ ⲈϮⲘⲔⲀϨ ⲚⲀⲔ ϪⲈ ⲞⲨⲞⲚ ⲚⲦⲎⲒ ⲚⲞⲨⲚⲒϢϮ ⲚⲖⲀⲞⲤ ϦⲈⲚⲦⲀⲒⲠⲞⲖⲒⲤ.
10زیرا که من با تو هستم و هیچ‌کس تو را اذیت نخواهد رسانید زیرا که مرا در این شهر خلق بسیار است.»
11ⲀϤϨⲈⲘⲤⲒ ⲆⲈ ⲚⲞⲨⲢⲞⲘⲠⲒ ⲚⲈⲘ ⲚⲀⲂⲞⲦ ⲈϤϮⲤⲂⲰ ⲚϦⲎⲦⲞⲨ ⲘⲠⲒⲤⲀϪⲒ ⲚⲦⲈⲪⲚⲞⲨϮ.
11پس مدت یک سال و شش ماه توقف نموده، ایشان را به کلام خدا تعلیم می‌داد.
12ⲄⲀⲖⲒⲰⲚ ⲆⲈ ⲈϤⲞⲒ ⲚⲀⲚⲐⲨⲠⲀⲦⲞⲤ ⲈϮⲀⲬⲀⲒⲀ ⲀⲨⲒ ⲚϪⲈⲚⲒⲒⲞⲨⲆⲀⲒ ⲈⲨⲤⲞⲠ ⲈϨⲢⲎⲒ ⲈϪⲈⲚ ⲠⲀⲨⲖⲞⲤ ⲞⲨⲞϨ ⲀⲨⲈⲚϤ ⲈⲠⲒⲘⲀ ⲚϮϨⲀⲠ
12اماچون غالیون والی اخائیه بود، یهودیان یکدل شده، بر سر پولس تاخته، او را پیش مسند حاکم بردند
13ⲈⲨϪⲰ ⲘⲘⲞⲤ ϪⲈ ⲪⲀⲒ ⲐⲰⲦ ⲘⲠϨⲎⲦ ⲚⲚⲒⲢⲰⲘⲒ ⲈⲈⲢⲤⲈⲂⲈⲤⲐⲈ ⲘⲪⲚⲞⲨϮ ⲤⲀⲂⲞⲖ ⲘⲠⲒⲚⲞⲘⲞⲤ.
13و گفتند: «این شخص مردم را اغوامی کند که خدا را برخلاف شریعت عبادت کنند.»
14ⲈϤⲚⲀⲞⲨⲰⲚ ⲆⲈ ⲚⲢⲰϤ ⲚϪⲈⲠⲀⲨⲖⲞⲤ ⲠⲈϪⲈ ⲄⲀⲖⲒⲰⲚ ⲚⲚⲒⲒⲞⲨⲆⲀⲒ ϪⲈ ⲈⲚⲈ ⲞⲨⲞⲚ ϬⲒ ⲚϪⲞⲚⲤ ⲒⲈ ⲞⲨϨⲰⲂ ⲈϤϨⲰⲞⲨ ⲘⲠⲞⲚⲎⲢⲞⲚ Ⲱ- ⲚⲒⲒⲞⲨⲆⲀⲒ ⲔⲀⲖⲰⲤ ⲚⲀⲒⲚⲀⲈⲢⲀⲚⲈⲬⲈⲤⲐⲈ ⲘⲘⲰⲦⲈⲚ.
14چون پولس خواست حرف زند، غالیون گفت: «ای یهودیان اگر ظلمی یا فسقی فاحش می‌بود، هر آینه شرط عقل می‌بود که متحمل شما بشوم.
15ⲒⲤϪⲈ ⲆⲈ ϨⲀⲚⲌⲎⲦⲎⲘⲀ ⲚⲈⲈⲐⲂⲈ ⲞⲨⲤⲀϪⲒ ⲚⲈⲘ ϨⲀⲚⲢⲀⲚ ⲚⲈⲘ ⲠⲈⲦⲈⲚⲚⲞⲘⲞⲤ ⲈⲢⲈⲦⲈⲚⲈⲢⲰϢⲒ ⲚⲐⲰⲦⲈⲚ ϮⲞⲨⲰϢ ⲀⲚⲞⲔ ⲀⲚ ⲈⲈⲢⲢⲈϤϮϨⲀⲠ ⲚⲦⲈⲚⲀⲒ.
15ولی چون مساله‌ای است درباره سخنان ونامها و شریعت شما، پس خود بفهمید. من درچنین امور نمی خواهم داوری کنم.»
16ⲞⲨⲞϨ ⲀⲨϨⲒⲦⲞⲨ ⲤⲀⲂⲞⲖ ⲘⲠⲒⲂⲎⲘⲀ.
16پس ایشان را از پیش مسند براند.
17ⲀⲨⲀⲘⲞⲚⲒ ⲆⲈ ⲦⲎⲢⲞⲨ ⲚⲤⲰⲤⲐⲈⲚⲎⲤ ⲠⲒⲀⲢⲬⲎⲤⲨⲚⲀⲄⲰⲄⲞⲤ ⲀⲨϨⲒⲞⲨⲒ ⲈⲢⲞϤ ⲘⲠⲈⲘⲐⲞ ⲘⲠⲒⲂⲎⲘⲀ ⲞⲨⲞϨ ⲚⲀⲤⲈⲢⲘⲈⲖⲈⲤⲐⲈ ⲀⲚ ⲚⲄⲀⲖⲒⲰⲚ ⲈⲐⲂⲈ ϨⲖⲒ ⲚⲚⲀⲒ.
17و همه سوستانیس رئیس کنسیه را گرفته او را در مقابل مسند والی بزدند و غالیون را از این امور هیچ پروانبود.
18ⲠⲀⲨⲖⲞⲤ ⲆⲈ ⲈⲦⲀϤϢⲰⲠⲒ ⲚⲔⲈⲘⲎϢ ⲚⲈϨⲞⲞⲨ ϦⲀⲦⲈⲚ ⲚⲒⲤⲚⲎⲞⲨ ⲀϤⲈⲢⲀⲠⲞⲆⲀⲌⲈⲤⲐⲈ ⲚⲰⲞⲨ ⲀϤⲈⲢϨⲰⲦ ⲈⲦⲤⲨⲢⲒⲀ ⲈⲤⲚⲈⲘⲀϤ ⲚϪⲈⲠⲢⲒⲤⲔⲨⲖⲖⲀ ⲚⲈⲘ ⲀⲔⲨⲖⲖⲀⲤ ⲈⲀϤϢⲈⲠ ϪⲰϤ ϦⲈⲚⲔⲈⲚⲬⲢⲈⲈⲤ ⲚⲀϤϦⲈⲚ ⲞⲨⲈⲨⲬⲎ ⲄⲀⲢ ⲠⲈ.
18اما پولس بعد از آن روزهای بسیار در آنجاتوقف نمود پس برادران را وداع نموده، به سوریه از راه دریا رفت و پرسکله و اکیلا همراه او رفتند. و درکنخریه موی خود را چید چونکه نذر کرده بود.
19ⲀϤⲒ ⲆⲈ ⲈⲈⲪⲈⲤⲞⲤ ⲞⲨⲞϨ ⲀϤⲤⲈϪⲠ ⲚⲎ ⲘⲘⲀⲨ ⲚⲐⲞϤ ⲆⲈ ⲈⲦⲀϤϢⲈ ⲈϦⲞⲨⲚ ⲈϮⲤⲨⲚⲀⲄⲰⲄⲎ ⲚⲀϤⲤⲀϪⲒ ⲚⲈⲘ ⲚⲒⲒⲞⲨⲆⲀⲒ.
19و چون به افسس رسید آن دو نفر را درآنجا رها کرده، خود به کنیسه درآمده، با یهودیان مباحثه نمود.
20ⲈⲨⲦⲰⲂϨ ⲆⲈ ⲘⲘⲞϤ ϨⲒⲚⲀ ⲚⲦⲈϤⲈⲢ ⲞⲨⲚⲒϢϮ ⲚⲤⲎⲞⲨ ϦⲀⲦⲞⲦⲞⲨ ⲘⲠⲈϤⲞⲨⲰϢ.
20و چون ایشان خواهش نمودندکه مدتی با ایشان بماند، قبول نکرد
21ⲀⲖⲖⲀ ⲀϤⲈⲢⲀⲠⲞⲆⲀⲌⲈⲤⲐⲈ ⲚⲰⲞⲨ ⲈⲀϤϪⲞⲤ ϪⲈ ϮⲚⲀⲔⲞⲦⲦ ϨⲀⲢⲰⲦⲈⲚ ϦⲈⲚⲠⲈⲦⲈϨⲚⲈ ⲪⲚⲞⲨϮ ⲀϤⲈⲢϨⲰⲦ ⲆⲈ ⲈⲂⲞⲖ ϦⲈⲚⲈⲪⲈⲤⲞⲤ
21بلکه ایشان را وداع کرده، گفت که «مرا به هر صورت باید عیدآینده را در اورشلیم صرف کنم. لیکن اگر خدابخواهد، باز به نزد شما خواهم برگشت.» پس ازافسس روانه شد.
22ⲈⲦⲀϤⲒ ⲆⲈ ⲈϨⲢⲎⲒ ⲈⲔⲈⲤⲀⲢⲒⲀ ⲞⲨⲞϨ ⲈⲦⲀϤⲈⲢⲀⲤⲠⲀⲌⲈⲤⲐⲈ ⲚϮⲈⲔⲔⲖⲎⲤⲒⲀ ⲀϤⲒ ⲈϨⲢⲎⲒ ⲈⲦⲀⲚⲦⲒⲞⲬⲒⲀ.
22و به قیصریه فرود آمده (به اورشلیم ) رفت و کلیسا را تحیت نموده، به انطاکیه آمد.
23ⲞⲨⲞϨ ⲈⲦⲀϤⲈⲢⲞⲨⲤⲎⲞⲨ ⲘⲘⲀⲨ ⲀϤⲒ ⲈⲂⲞⲖ ⲈϤⲤⲒⲚⲒ ⲔⲀⲦⲀ ⲘⲀ ⲚⲦⲈϮⲬⲰⲢⲀ ⲚⲦⲈϮⲄⲀⲖⲀⲦⲒⲀ ⲚⲈⲘ ϮⲪⲢⲒⲔⲒⲀ ⲈϤⲦⲀϪⲢⲞ ⲚⲚⲒⲘⲀⲐⲎ ⲦⲎⲤ ⲦⲎⲢⲞⲨ.
23و مدتی در آنجا مانده، باز به سفر توجه نمود و در ملک غلاطیه و فریجیه جابجا می‌گشت و همه شاگردان را استوار می‌نمود.
24ⲚⲈ ⲞⲨⲞⲚ ⲞⲨⲒⲞⲨⲆⲀⲒ ⲆⲈ ⲠⲈ ⲠⲈϤⲢⲀⲚ ⲠⲈ ⲀⲠⲈⲖⲖⲎⲤ ⲈⲞⲨⲢⲈⲘⲢⲀⲔⲞϮ ⲠⲈ ϦⲈⲚⲠⲈϤⲄⲈⲚⲞⲤ ⲈⲞⲨⲢⲰⲘⲒ ⲠⲈ ⲚⲖⲞⲄⲒⲘⲞⲤ ⲈⲀϤⲈⲢⲔⲀⲦⲀⲚⲦⲀⲚ ⲈⲈⲪⲈⲤⲞⲤⲈ ⲞⲨⲞⲚ ϢϪⲞⲘ ⲘⲘⲞϤ ϦⲈⲚⲚⲒⲄⲢⲀⲪⲎ.
24اما شخصی یهود اپلس نام از اهل اسکندریه که مردی فصیح و در کتاب توانا بود، به افسس رسید.
25ⲪⲀⲒ ⲚⲈⲀⲨⲈⲢⲔⲀⲐⲎⲔⲒⲚ ⲘⲘⲞϤ ⲈⲠⲒⲘⲰⲒⲦ ⲚⲦⲈⲠϬⲞⲒⲤ ⲞⲨⲞϨ ⲈϤϦⲎⲘ ϦⲈⲚⲠⲒⲠⲚⲈⲨⲘⲀⲚⲀϤⲤⲀϪⲒ ⲞⲨⲞϨ ⲚⲀϤϮⲤⲂⲰ ϦⲈⲚⲞⲨⲦⲀϪⲢⲞ ⲈⲐⲂⲈ ⲒⲎⲤⲞⲨⲤ ⲈⲠⲒⲰⲘⲤ ⲚⲦⲈⲒⲰⲀⲚⲚⲎⲤ ⲘⲘⲀⲨⲀⲦϤ ⲈⲦⲈϤⲤⲰⲞⲨⲚ ⲘⲘⲞϤ.
25او درطریق خداوند تربیت یافته و در روح سرگرم بوده، درباره خداوند به دقت تکلم و تعلیم می‌نمود هر‌چند چز از تعمید یحیی اطلاعی نداشت.
26ⲪⲀⲒ ⲆⲈ ⲀϤⲈⲢϨⲎⲦⲤ ⲚⲞⲨⲞⲚϨϤ ⲈⲂⲞⲖ ϦⲈⲚϮⲤⲨⲚⲀⲄⲰⲄⲎ ⲈⲦⲀⲨⲤⲰⲦⲈⲘ ⲈⲢⲞϤ ⲚϪⲈⲠⲢⲒⲤⲔⲨⲖⲖⲀ ⲚⲈⲘ ⲀⲔⲨⲖⲖⲀ ⲀⲨϢⲞⲠϤ ⲈⲢⲰⲞⲨ ⲞⲨⲞϨ ⲀⲨⲦⲀⲘⲞϤ ϦⲈⲚⲞⲨⲦⲀϪⲢⲞ ⲈⲠⲒⲘⲰⲒⲦ ⲚⲦⲈⲪⲚⲞⲨϮ.
26همان شخص در کنیسه به دلیری سخن آغاز کرد اما چون پرسکله و اکیلا او راشنیدند، نزد خود آوردند و به دقت تمام طریق خدا را بدو آموختند.
27ⲈϤⲞⲨⲰϢ ⲆⲈ ⲈⲒ ⲈⲂⲞⲖ ⲈϮⲀⲬⲀⲒⲀ ⲀⲨϮⲈⲢⲞⲨⲞⲦ ⲚⲀϤ ⲚϪⲈⲚⲒⲤⲚⲎⲞⲨ ⲀⲨⲤϦⲀⲒ ⲚⲚⲒⲘⲀⲐⲎⲦⲎⲤ ϪⲈ ⲚⲤⲈϢⲞⲠϤ ⲈⲢⲰⲞⲨ ⲪⲀⲒ ⲆⲈ ⲈⲦⲀϤⲒ ⲀϤⲈⲢ ⲞⲨⲚⲞϤⲢⲒ ⲈⲘⲀϢⲰ ⲚⲚⲎ ⲈⲦⲀⲨⲚⲀϨϮ ⲈⲂⲞⲖ ϨⲒⲦⲈⲚ ⲠⲒϨⲘⲞⲦ.
27پس چون اوعزیمت سفر اخائیه کرد، برادران او راترغیب نموده، به شاگردان سفارش نامه‌ای نوشتند که او را بپذیرند. و چون بدانجا رسیدآنانی را که به وسیله فیض ایمان آورده بودند، اعانت بسیار نمود،
28ⲚⲀϤⲤⲞϨⲒ ⲚⲚⲒⲒⲞⲨⲆⲀⲒ ϦⲈⲚⲞⲨⲦⲀϪⲢⲞ ⲚⲞⲨⲞⲚϨ ⲈⲂⲞⲖ ⲈϤⲦⲀⲘⲞ ⲘⲘⲰⲞⲨ ⲈⲂⲞⲖ ϦⲈⲚⲚⲒⲄⲢⲀⲪⲎ ϪⲈ ⲠⲬⲢⲒⲤⲦⲞⲤ ⲠⲈ ⲒⲎⲤⲞⲨⲤ.
28زیرا به قوت تمام بر یهوداقامه حجت می‌کرد و از کتب ثابت می‌نمود که عیسی، مسیح است.
Tip: use the ← and → keys to turn chapters.