Mātiu 21
Tongan Bible, Revised West VersionTranslation
Tongan Bible, Revised West Version
Coptic New Testament
1Pea ʻi heʻenau ofi ki Selūsalema, ʻo hoko ki Petefesi, ki he moʻunga ko ʻOlive, naʻe toki fekau ʻe Sisu ʻae ākonga ʻe toko ua,
1ⲟⲩⲟϩ ϩⲟⲧⲉ ⳿ⲉⲧⲁⲩϧⲱⲛⲧ ⳿ⲉⲒⲗ̅ⲏ̅ⲙ̅ ⲁⲩ⳿ⲓ ⳿ⲉⲂⲏⲑⲫⲁⲅⲏ ϧⲁⲧⲉⲛ ⲡⲓⲧⲱⲟⲩ ⳿ⲛⲧⲉ ⲛⲓϫⲱⲓⲧ ⲧⲟⲧⲉ ⳿ⲁ Ⲓⲏ̅ⲥ̅ ⲟⲩⲱⲣⲡ ⳿ⲙⲙⲁⲑⲏⲧⲏⲥ ⲃ̅.
2ʻO ne pehē kiate kinaua, “Mo ō ki he potu kakai ʻoku hangatonu mai, pea te mo ʻilo leva ʻae ʻasi ʻoku noʻotaki, mo hono ʻuhiki: vevete ʻo tataki mai kiate au.
2ⲉϥϫⲱ ⳿ⲙⲙⲟⲥ ⲛⲱⲟⲩ ϫⲉ ⲙⲁϣⲉⲛⲱⲧⲉⲛ ⳿ⲉⲡⲁⲓϯⲙⲓ ⲉⲧⲭⲏ ⳿ⲙⲡⲉⲧⲉⲛ⳿ⲙⲑⲟ ⲟⲩⲟϩ ⳿ⲉⲣⲉⲧⲉⲛ⳿ⲉϫⲓⲙⲓ ⳿ⲛⲟⲩ⳿ⲉ⳿ⲱ ⲉⲥⲥⲟⲛϩ ⲛⲉⲙ ⲟⲩⲥⲏϫ ⲛⲉⲙⲁⲥ ⲃⲟⲗⲟⲩ ⳿ⲁⲛⲓⲧⲟⲩ ⲛⲏⲓ.
3Pea kapau ʻe lea ha taha kiate kimoua, te mo pehē, ‘ʻOku na ʻaonga ki he ʻEiki;’ pea te ne tuku mai leva ia.”
3⳿ⲁⲣⲉϣⲁⲛ ⲟⲩⲁⲓ ⲇⲉ ⲥⲁϫⲓ ⲛⲉⲙⲱⲧⲉⲛ ⳿ⲁϫⲟⲥ ϫⲉ Ⲡ⳪ ⲡⲉⲧⲉⲣ⳿ⲭⲣⲓ⳿ⲁ ⳿ⲙⲙⲱⲟⲩ ⳿ϥⲛⲁⲟⲩⲟⲣⲡⲟⲩ ⲇⲉ ⲥⲁⲧⲟⲧϥ.
4Naʻe fai eni kotoa pē, koeʻuhi ke fakamoʻoni ʻaia naʻe lea ʻaki ʻe he palōfita, ʻo pehē,
4ⲫⲁⲓ ⲇⲉ ϥϣⲱⲡⲓ ϩⲓⲛⲁ ⳿ⲛⲧⲉϥϫⲱⲕ ⳿ⲉⲃⲟⲗ ⳿ⲛϫⲉ ⲫⲏ⳿ⲉⲧⲁϥϫⲟϥ ⳿ⲉⲃⲟⲗϩⲓⲧⲟⲧϥ ⳿ⲙⲡⲓ⳿ⲡⲣⲟⲫⲏⲧⲏⲥ ⲉϥϫⲱ ⳿ⲙⲙⲟⲥ.
5“Mou tala ki he taʻahine ʻo Saione, ‘Vakai, ʻoku haʻu ho Tuʻi kiate koe, ʻoku angamalū, ʻo heka ki he ʻasi, mo e ʻuhiki ko e fānau ʻae ʻasi.’”
5ϫⲉ ⳿ⲁϫⲟⲥ ⳿ⲛ⳿ⲧϣⲉⲣⲓ ⳿ⲛⲤⲓⲱⲛ ϫⲉ ϩⲏⲡⲡⲉ ⲓⲥ ⲡⲉⲟⲩⲣⲟ ⳿ϥⲛⲏⲟⲩ ⲛⲉ ⳿ⲉⲟⲩⲣⲉⲙⲣⲁⲩϣ ⲡⲉ ⲉϥⲧⲁⲗⲏⲟⲩⲧ ⳿ⲉⲟⲩ⳿ⲉ⳿ⲱ ⲛⲉⲙ ⲟⲩⲥⲏϫ ⳿ⲡϣⲏⲣⲓ ⳿ⲛⲟⲩ⳿ⲉ⳿ⲱ.
6Pea naʻe ʻalu ʻae ongo ākonga ʻo na fai ʻo hangē ko e fekau ʻa Sisu kiate kinaua,
6⳿ⲉⲧⲁⲩϣⲉⲛⲱⲟⲩ ⲇⲉ ⳿ⲛϫⲉ ⲛⲉϥⲙⲁⲑⲏⲧⲏⲥ ⲟⲩⲟϩ ⳿ⲉⲧⲁⲩ⳿⳿ⲓⲣⲓ ⲕⲁⲧⲁ⳿ⲫⲣⲏϯ ⳿ⲉⲧⲁ Ⲓⲏ̅ⲥ̅ ⲟⲩⲁϩⲥⲁϩⲛⲓ ⲛⲱⲟⲩ.
7ʻo ʻomi ʻae ʻasi, mo e ʻuhiki, pea nau ʻai ki ai honau kofu, ʻonau fakaheka, ia ki ai.
7ⲁⲩ⳿ⲓⲛⲓ ⳿ⲛϯ⳿ⲉ⳿ⲱ ⲛⲉⲙ ⲡⲓⲥⲏϫ ⲟⲩⲟϩ ⲁⲩⲧⲁⲗⲟ ⳿ⲛⲛⲟⲩ⳿ϩⲃⲱⲥ ⳿ⲉⲣⲱⲟⲩ ⲟⲩⲟϩ ⲁⲩ⳿ⲑⲣⲉϥϩⲉⲙⲥⲓ ⲥⲁ⳿ⲡϣⲱⲓ ⳿ⲙⲙⲱⲟⲩ.
8Pea folahi atu ʻe he kakai tokolahi honau kofu ʻi he hala; pea naʻe tutuʻu hifo ʻe he niʻihi ʻae ʻuluʻuluʻi ʻakau, ʻo falikiliki ʻaki ʻae hala.
8⳿ⲡϩⲟⲩ⳿ⲟ ⲇⲉ ⳿ⲛⲛⲓⲙⲏϣ ⲁⲩⲫⲱⲣϣ ⳿ⲛⲛⲟⲩ⳿ϩⲃⲱⲥ ϩⲓ ⲡⲓⲙⲱⲓⲧ ϩⲁⲛⲕⲉⲭⲱⲟⲩⲛⲓ ⲇⲉ ⲁⲩⲕⲱⲣϫ ⳿ⲛϩⲁⲛϫⲁⲗ ⳿ⲉⲃⲟⲗ ϩⲓ ⲛⲓ⳿ϣϣⲏⲛ ⲁⲩⲫⲟⲣϣⲟⲩ ϩⲓ ⲡⲓⲙⲱⲓⲧ.
9Pea ko e kakai tokolahi naʻe muʻomuʻa mo muimui atu, naʻa nau kalanga, ʻo pehē, “Hosana ki he Foha ʻo Tevita: ‘ʻOku monūʻia ia ʻoku haʻu ʻi he huafa ʻo Sihova;’ Hosana ʻi ʻolunga.”
9ⲛⲓⲙⲏϣ ⲇⲉ ⳿ⲉⲛⲁⲩⲙⲟϣⲓ ϧⲁϫⲱϥ ⲛⲉⲙ ⲛⲏ⳿ⲉⲛⲁⲩⲙⲟϣⲓ ⳿ⲛⲥⲱϥ ⲛⲁⲩⲱϣ ⳿ⲉⲃⲟⲗ ⲉⲩϫⲱ ⳿ⲙⲙⲟⲥ ϫⲉ ⳿ⲱⲥⲀⲛⲛⲁ ⳿ⲡϣⲏⲣⲓ ⳿ⲛⲆⲁⲩⲓⲇ ⳿ϥ⳿ⲥⲙⲁⲣⲱⲟⲩⲧ ⳿ⲛϫⲉ ⲡⲉⲑⲛⲏⲟⲩ ϧⲉⲛ ⳿ⲫⲣⲁⲛ ⳿ⲙⲠ⳪ ⳿ⲱⲥⲀⲛⲛⲁ ϧⲉⲛ ⲛⲏⲉⲧϭⲟⲥⲓ.
10Pea ʻi heʻene hoko ki Selūsalema, naʻe ngatū ʻae kolo kotoa, ʻo pehē, “Ko hai eni?”
10ⲟⲩⲟϩ ⳿ⲉⲧⲁϥ⳿ⲓ ⳿ⲉϧⲟⲩⲛ ⳿ⲉⲒⲗ̅ⲏ̅ⲙ̅ ⲥⲙⲟⲛⲙⲉⲛ ⳿ⲛϫⲉ ϯⲃⲁⲕⲓ ⲧⲏⲣⲥ ⲉⲩϫⲱ ⳿ⲙⲙⲟⲥ ϫⲉ ⲛⲓⲙ ⲡⲉ ⲫⲁⲓ.
11Pea pehē ʻe he kakai, “Ko Sisu eni, ko e palōfita ʻo Nāsaleti ʻi Kaleli.”
11ⲛⲓⲙⲏϣ ⲇⲉ ⲛⲁⲩϫⲱ ⳿ⲙⲙⲟⲥ ϫⲉ ⲫⲁⲓ ⲡⲉ ⲡⲓ⳿ⲡⲣⲟⲫⲏⲧⲏⲥ Ⲓⲏ̅ⲥ̅ ⲡⲓⲣⲉⲙⲚⲁⲍⲁⲣⲉⲑ ⳿ⲛⲧⲉ ϯⲄⲁⲗⲓⲗⲉ⳿ⲁ.
12¶ Pea hū ʻa Sisu ki he falelotu lahi ʻoe ʻOtua, ʻo kapusi kituʻa ʻakinautolu kotoa pē naʻe fefakatauʻaki ʻi he falelotu lahi, ʻo ne fulihi ʻae ngaahi palepale ʻoe kau fetongi paʻanga, mo e nofoʻa ʻonautolu naʻe fakatau lupe,
12ⲟⲩⲟϩ ⲁϥϣⲉⲛⲁϥ ⳿ⲛϫⲉ Ⲓⲏ̅ⲥ̅ ⳿ⲉϧⲟⲩⲛ ⳿ⲉⲡⲓⲉⲣⲫⲉⲓ ⲟⲩⲟϩ ⲁϥϩⲓⲟⲩ⳿ⲓ ⳿ⲉⲃⲟⲗ ⳿ⲛⲟⲩⲟⲛ ⲛⲓⲃⲉⲛ ⲉⲩϯ ⳿ⲉⲃⲟⲗϧⲉⲛ ⲡⲓⲉⲣⲫⲉⲓ ⲛⲉⲙ ⲛⲏⲉⲧϣⲱⲡ ⲟⲩⲟϩ ⲛⲓ⳿ⲧⲣⲁⲡⲉⲍⲁ ⳿ⲛⲧⲉ ⲛⲓⲣⲉϥⲉⲣⲕⲉⲣⲙⲁ ⲁϥⲫⲟⲛϫⲟⲩ ⲛⲉⲙ ⲛⲓⲕⲁⲑⲉⲇⲣⲁ ⳿ⲛⲧⲉ ⲛⲏⲉⲧϯ ϭⲣⲟⲙⲡⲓ ⳿ⲉⲃⲟⲗ.
13ʻo ne pehēange kiate kinautolu, “Kuo tohi, ‘ʻE ui hoku fale ko e falelotu;’ ka kuo mou ngaohi ia ko e ʻana ʻoe kau kaihaʻa.”
13ⲟⲩⲟϩ ⲡⲉϫⲁϥ ⲛⲱⲟⲩ ⲉ ⳿ⲥ⳿ⲥϧⲏⲟⲩⲧ ϫⲉ ⲡⲁⲏⲓ ⲉⲩ⳿ⲉⲙⲟⲩϯ ⳿ⲉⲣⲟϥ ϫⲉ ⲟⲩⲏⲓ ⳿ⲙ⳿ⲡⲣⲟⲥⲉⲩⲭⲏ ⳿ⲛⲑⲱⲧⲉⲛ ⲇⲉ ⲧⲉⲧⲉⲛ⳿⳿ⲓⲣⲓ ⳿ⲙⲙⲟϥ ⳿ⲙⲙⲁ⳿ⲛⲭⲱⲡ ⳿ⲛⲥⲟⲛⲓ.
14Pea naʻe haʻu kiate ia, ʻi he falelotu lahi, ʻae kui mo e pipiki; pea ne fakamoʻui ʻakinautolu.
14ⲟⲩⲟϩ ⳿ⲉⲧⲁⲩ⳿ⲓ ϩⲁⲣⲟϥ ⳿ⲛϫⲉ ϩⲁⲛⲃⲉⲗⲗⲉⲩ ⲛⲉⲙ ϩⲁⲛϭⲁⲗⲉⲩ ϧⲉⲛ ⲡⲓⲉⲣⲫⲉⲓ ⲟⲩⲟϩ ⲁϥⲉⲣⲫⲁϧⲣⲓ ⳿ⲉⲣⲱⲟⲩ.
15Pea kuo mamata ʻae kau taulaʻeiki lahi mo e kau tangata tohi ki he ngaahi meʻa mana naʻa ne fai, mo e kalanga ʻae tamaiki ʻi he falelotu lahi, ʻo pehē, “Hosana ki he foha ʻo Tevita;” naʻa nau ʻita lahi,
15⳿ⲉⲧⲁⲩⲛⲁⲩ ⲇⲉ ⳿ⲛϫⲉ ⲛⲓⲁⲣⲭⲏ⳿ⲉⲣⲉⲩⲥ ⲛⲉⲙ ⲛⲓⲥⲁϧ ⳿ⲉⲛⲓ⳿ϣⲫⲏⲣⲓ ⳿ⲉⲧⲁϥⲁⲓⲧⲟⲩ ⲛⲉⲙ ⲛⲓ⳿ⲁⲗⲱⲟⲩ⳿ⲓ ⲉⲧⲱϣ ⳿ⲉⲃⲟⲗ ϧⲉⲛ ⲡⲓⲉⲣⲫⲉⲓ ⲉⲩϫⲱ ⳿ⲙⲙⲟⲥ ϫⲉ ⳿ⲱⲥⲀⲛⲛⲁ ⳿ⲡϣⲏⲣⲓ ⳿ⲛⲆⲁⲩⲓⲇ ⲁⲩ⳿ⲭⲣⲉⲙⲣⲉⲙ.
16ʻonau pehē kiate ia, “ʻOku ke ongoʻi ʻenau lea?” Pea talaange ʻe Sisu kiate kinautolu, “ʻIo; pea ʻoku teʻeki siʻi ke mou lau, ‘Kuo ke maʻu ʻae fakamālō mei he ngutu ʻoe kau valevale mo e kei huhū?’”
16ⲟⲩⲟϩ ⲡⲉϫⲱⲟⲩ ⲛⲁϥ ϫⲉ ⳿ⲕⲥⲱⲧⲉⲙ ⲁⲛ ϫⲉ ⲟⲩ ⲡⲉⲧⲉ ⲛⲁⲓ ϫⲱ ⳿ⲙⲙⲟϥ Ⲓⲏ̅ⲥ̅ ⲇⲉ ⲡⲉϫⲁϥ ⲛⲱⲟⲩ ϫⲉ ⲥⲉ ⳿ⲙⲡⲉⲧⲉⲛⲱϣ ⳿⳿ⲉⲛⲉϩ ϧⲉⲛ ⲛⲓ⳿ⲅⲣⲁⲫⲏ ϫⲉ ⳿ⲉⲃⲟⲗϧⲉⲛ ⲣⲱⲟⲩ ⲛϩⲁⲛⲕⲟⲩϫⲓ ⳿ⲛ⳿ⲁⲗⲱⲟⲩ⳿ⲓ ⲛⲉⲙ ⲛⲏⲉⲑⲟⲩⲉⲙϭⲓ ⲁⲕⲥⲉⲃⲧⲉ ⲡⲓ⳿ⲥⲙⲟⲩ.
17¶ Pea tuku ʻe ia ʻakinautolu, kae ʻalu ia mei he kolo ki Pētani; pea mohe ai.
17ⲟⲩⲟϩ ⳿ⲉⲧⲁϥⲭⲁⲩ ⲁϥ⳿ⲓ ⲥⲁⲃⲟⲗ ⳿ⲛϯⲃⲁⲕⲓ ⳿ⲉⲂⲏⲑⲁⲛⲓ⳿ⲁ ⲟⲩⲟϩ ⲁϥⲉⲛⲕⲟⲧ ⳿ⲙⲙⲁⲩ.
18Pea pongipongi ai, ʻi heʻene liu mai ki he kolo, kuo fiekaia ia.
18⳿ⲉⲧⲁ ⲧⲟⲟⲩ⳿ⲓ ⲇⲉ ϣⲱⲡⲓ ⲉϥⲛⲁⲧⲁⲥⲑⲟ ⳿ⲉ⳿ϩⲣⲏⲓ ⳿ⲉϯⲃⲁⲕⲓ ⲁϥ⳿ϩⲕⲟ.
19Pea mamata ia ki he ʻakau ko e fiki ʻi he hala, pea ʻalu ia ki ai, ka naʻe ʻikai te ne ʻilo ai ha meʻa ka ko e lau pe, pea pehē ʻe ia ki ai, “Ngata ʻi heni, ke ʻoua naʻa tupu ha fua ʻiate koe ʻo lauikuonga.” Pea mate leva ʻae ʻakau ko e fiki.
19ⲟⲩⲟϩ ⳿ⲉⲧⲁϥⲛⲁⲩ ⳿ⲉⲟⲩⲃⲱ ⳿ⲛⲕⲉⲛⲧⲉ ϩⲓ ⲡⲓⲙⲱⲓⲧ ⲟⲩⲟϩ ⳿ⲉⲧⲁϥ⳿ⲓ ϩⲁⲣⲟⲥ ⳿ⲙⲡⲉϥϫⲉⲙ ⳿ϩⲗⲓ ϩⲓⲱⲧⲥ ⳿ⲉⲃⲏⲗ ⳿ⲉϩⲁⲛϫⲱⲃⲓ ⳿ⲙⲙⲁⲩⲁⲧⲟⲩ ⲟⲩⲟϩ ⲡⲉϫⲁϥ ⲛⲁⲥ ϫⲉ ⳿ⲛⲛⲉ ⲟⲩⲧⲁϩ ⳿ⲓ ⳿ⲉⲃⲟⲗ ⳿ⲛϧⲏϯ ϣⲁ ⳿⳿ⲉⲛⲉϩ ⲟⲩⲟϩ ⲁⲥϣⲱⲟⲩ⳿ⲓ ⳿ⲛϫⲉ ϯⲃⲱ ⳿ⲛⲕⲉⲛⲧⲉ ⲓⲥϫⲉⲛ ϯⲟⲩⲛⲟⲩ ⳿ⲉⲧⲉ⳿ⲙⲙⲁⲩ.
20Pea kuo mamata ki ai ʻae kau ākonga, pea nau ofo, ʻo pehē, “Kuo mate vave ʻae ʻakau ko e fiki!”
20ⲟⲩⲟϩ ⳿ⲉⲧⲁⲩⲛⲁⲩ ⳿ⲛϫⲉ ⲛⲓⲙⲁⲑⲏⲧⲏⲥ ⲛⲁⲩⲉⲣ⳿ϣⲫⲏⲣⲓ ⲉⲩϫⲱ ⳿ⲙⲙⲟⲥ ϫⲉ ⲡⲱⲥ ⳿ⲁ ⲧⲁⲓⲃⲱ ⳿ⲛⲕⲉⲛⲧⲉ ϣⲱⲟⲩ⳿ⲓ ⳿ⲛⲧⲁⲓⲟⲩⲛⲟⲩ.
21Pea lea ʻa Sisu, ʻo pehēange kiate kinautolu, “Ko ʻeku tala moʻoni atu kiate kimoutolu, Kapau ʻoku mou maʻu ʻae tui, pea ʻoua naʻa fakataʻetaʻetui, ʻe ʻikai te mou fai pe ʻa ia kuo fai ki he ʻakau ko e fiki, ka ʻoka mou ka tala ki he moʻunga ni foki, ‘Ke hiki koe, mo lī koe ki he tahi;’ ʻe fai ia.
21ⲁϥ⳿ⲉⲣⲟⲩ⳿ⲱ ⲇⲉ ⳿ⲛϫⲉ Ⲓⲏ̅ⲥ̅ ⲡⲉϫⲁϥ ⲛⲱⲟⲩ ϫⲉ ⳿ⲁⲙⲏⲛ ϯϫⲱ ⳿ⲙⲙⲟⲥ ⲛⲱⲧⲉⲛ ϫⲉ ⳿ⲉϣⲱⲡ ⳿ⲉⲟⲩⲟⲛⲧⲉⲧⲉⲛ ⲛⲁϩϯ ⳿ⲙⲙⲁⲩ ⲟⲩⲟϩ ⳿ⲛⲧⲉⲧⲉⲛ⳿ϣⲧⲉⲙⲉⲣϩⲏⲧ ⲃ̅ ⳿ⲙⲫⲁ ⲧⲁⲓⲃⲱ ⳿ⲛⲕⲉⲛⲧⲉ ⳿ⲙⲙⲁⲩⲁⲧϥ ⲁⲛ ⲡⲉ ⳿ⲉⲧⲉⲧⲉⲛⲛⲁⲁⲓϥ ⲁⲗⲗⲁ ⳿ⲁⲣⲉⲧⲉⲛϣⲁⲛϫⲟⲥ ⳿ⲙⲡⲁⲓⲧⲱⲟⲩ ϫⲉ ϥⲓⲧⲕ ⲟⲩⲟϩ ⲙⲁϣⲉⲛⲁⲕ ⳿ⲉ⳿ⲫⲓⲟⲙ ⲉⲥ⳿ⲉϣⲱⲡⲓ.
22Pea ko e meʻa kotoa pē ʻaia te mou kole ʻi he lotu, ʻi he tui, te mou maʻu.”
22ⲟⲩⲟϩ ϩⲱⲃ ⲛⲓⲃⲉⲛ ⳿ⲉⲧⲉⲧⲉⲛⲛⲁⲉⲣ⳿ⲉⲧⲓⲛ ⳿ⲙⲙⲱⲟⲩ ϧⲉⲛ ⲟⲩ⳿ⲡⲣⲟⲥⲉⲩⲭⲏ ⳿ⲉⲣⲉⲧⲉⲛⲛⲁϩϯ ⳿ⲉⲣⲉⲧⲉⲛ⳿ⲉϭⲓⲧⲟⲩ.
23¶ Pea kuo hū ia ki he falelotu lahi, pea haʻu kiate ia ʻae kau taulaʻeiki lahi mo e mātuʻa ʻoe kakai, ʻi heʻene kei malanga, ʻonau pehē, “Ko e pule fē ʻoku ke fai ai ʻae ngaahi meʻa ni? Pea ko hai naʻa ne tuku ʻae pule ni kiate koe?”
23ⲟⲩⲟϩ ⳿ⲉⲧⲁϥ⳿ⲓ ⳿ⲉϧⲟⲩⲛ ⳿ⲉⲡⲓⲉⲣⲫⲉⲓ ⲁⲩ⳿ⲓ ϩⲁⲣⲟϥ ⲉϥϯ⳿ⲥⲃⲱ ⳿ⲛϫⲉ ⲛⲓⲁⲣⲭⲏ⳿ⲉⲣⲉⲩⲥ ⲛⲉⲙ ⲛⲓ⳿ⲡⲣⲉⲥⲃⲩⲧⲉⲣⲟⲥ ⳿ⲛⲧⲉ ⲡⲓⲗⲁⲟⲥ ⲉⲩϫⲱ ⳿ⲙⲙⲟⲥ ϫⲉ ⲁⲕ⳿⳿ⲓⲣⲓ ⳿ⲛⲛⲁⲓ ϧⲉⲛ ⲁϣ ⳿ⲛⲉⲣϣⲓϣⲓ ⲟⲩⲟϩ ⲛⲓⲙ ⲡⲉⲧⲁϥϯ ⳿ⲙⲡⲁⲓⲉⲣϣⲓϣⲓ ⲛⲁⲕ.
24Pea lea ʻa Sisu, ʻo pehēange kiate kinautolu, “Te u fehuʻi kiate kimoutolu foki ki he meʻa ʻe taha, pea kapau te mou tala ia kiate au, te u tala foki kiate kimoutolu ʻae pule ko ia ʻoku ou fai ai ʻae ngaahi meʻa ni.
24ⲁϥ⳿ⲉⲣⲟⲩ⳿ⲱ ⳿ⲛϫⲉ Ⲓⲏ̅ⲥ̅ ⲡⲉϫⲁϥ ⲛⲱⲟⲩ ϫⲉ ϯⲛⲁϣⲉⲛ ⲑⲏⲛⲟⲩ ϩⲱ ⳿ⲉⲟⲩⲥⲁϫⲓ ⳿ⲉϣⲱⲡ ⳿ⲁⲣⲉⲧⲉⲛϣⲁⲛⲧⲁⲙⲟⲓ ⳿ⲉⲣⲟϥ ⳿ⲁⲛⲟⲕ ϩⲱ ϯⲛⲁⲧⲁⲙⲱⲧⲉⲛ ϫⲉ ⲁⲓ⳿⳿ⲓⲣⲓ ⳿ⲛⲛⲁⲓ ϧⲉⲛ ⲁϣ ⳿ⲛⲉⲣϣⲓϣⲓ.
25Ko e papitaiso ʻa Sione, naʻe mei fē? Mei he langi, pe mei he tangata?” Pea nau fealēleaʻaki, ʻo pehē, “Kapau te tau pehē, ‘Mei he langi;’ pea ʻe pehē ʻe ia kiate kitautolu, ‘Pea ko e hā naʻe ʻikai ai te mou tui kiate ia?’
25ⲡⲓⲱⲙⲥ ⳿ⲛⲧⲉ Ⲓⲱⲁⲛⲛⲏⲥ ⲛⲉ ⲟⲩ ⳿ⲉⲃⲟⲗ ⲑⲱⲛ ⲡⲉ ⲟⲩ ⳿ⲉⲃⲟⲗϧⲉⲛ ⳿ⲧⲫⲉ ⲡⲉ ϣⲁⲛ ⲟⲩ ⳿ⲉⲃⲟⲗϧⲉⲛ ⲛⲓⲣⲱⲙⲓ ⲡⲉ ⳿ⲛⲑⲱⲟⲩ ⲇⲉ ⲛⲁⲩⲙⲟⲕⲙⲉⲕ ⳿ⲛ⳿ϧⲣⲏⲓ ⳿ⲛϧⲏⲧⲟⲩ ⲉⲩϫⲱ ⳿ⲙⲙⲟⲥ ϫⲉ ⳿ⲉϣⲱⲡ ⲁⲛϣⲁⲛϫⲟⲥ ϫⲉ ⲟⲩ ⳿ⲉⲃⲟⲗϧⲉⲛ ⳿ⲧⲫⲉ ⲡⲉ ⳿ϥⲛⲁϫⲟⲥ ⲛⲁⲛ ϫⲉ ⲉⲑⲃⲉ ⲟⲩ ⳿ⲙⲡⲉⲧⲉⲛⲛⲁϩϯ ⳿ⲉⲣⲟϥ.
26Pea kapau te tau pehē, ‘Mei he tangata;’ ʻoku tau manavahē ki he kakai; he ʻoku lau kotoa pē ko e palōfita ʻa Sione.”
26⳿ⲉϣⲱⲡ ⲇⲉ ⲁⲛϣⲁⲛϫⲟⲥ ϫⲉ ⲟⲩ ⳿ⲉⲃⲟⲗⲉⲛ ⲛⲓⲣⲱⲙⲓ ⲡⲉ ⲧ⳿ⲉⲛⲉⲣϩⲟϯ ϧⲁ⳿ⲧϩⲏ ⳿ⲙⲡⲓⲙⲏϣ Ⲓⲱⲁⲛⲛⲏⲥ ⲅⲁⲣ ⳿ⲛⲧⲟⲧⲟⲩ ϩⲱⲥ ⲟⲩ⳿ⲡⲣⲟⲫⲏⲧⲏⲥ.
27Pea nau talaange kia Sisu, ʻo pehē, “ʻOku ʻikai te mau ʻilo.” Pea pehē ʻe ia kiate kinautolu, “Pea ʻe ʻikai te u tala kiate kimoutolu ʻae pule ko ia ʻoku ou fai ai ʻae ngaahi meʻa ni.
27ⲟⲩⲟϩ ⲁⲩ⳿ⲉⲣⲟⲩ⳿ⲱ ⲡⲉϫⲱⲟⲩ ⳿ⲛⲒⲏ̅ⲥ̅ ϫⲉ ⲧⲉⲛ⳿ⲉⲙⲓ ⲁⲛ ⲡⲉϫⲁϥ ⲇⲉ ⲛⲱⲟⲩ ϫⲉ ⲟⲩⲇⲉ ⳿ⲁⲛⲟⲕ ϩⲱ ⳿ⲛϯⲛⲁⲧⲁⲙⲱⲧⲉⲛ ⲁⲛ ϫⲉ ⲁⲓ⳿⳿ⲓⲣⲓ ⳿ⲛⲛⲁⲓ ϧⲉⲛ ⲁϣ ⳿ⲛⲉⲣϣⲓϣⲓ.
28¶ “Ka ko e hā homou loto? Naʻe ai ʻae tangata ʻe taha naʻe toko ua hono foha; pea haʻu ia ki hono ʻuluaki, ʻo ne pehē, ‘Foha, ʻalu ʻo ngāue ʻi heʻeku ngoue vaine he ʻaho ni.’
28ⲟⲩ ⲇⲉ ⲡⲉ ⲧⲉⲧⲉⲛⲙⲉⲩⲓ ⳿ⲉⲣⲟϥ ⲛⲉ ⲟⲩⲟⲛ ⲟⲩⲣⲱⲙⲓ ⳿ⲉⲟⲩⲟⲛⲧⲉϥ ϣⲏⲣⲓ ⲃ̅ ⳿ⲙⲙⲁⲩ ⲁϥ⳿ⲓ ϩⲁ ⲡⲓϩⲟⲩⲓⲧ ⲡⲉϫⲁϥ ⲛⲁϥ ϫⲉ ⲡⲁϣⲏⲣⲓ ⲙⲁϣⲉⲛⲁⲕ ⳿ⲙⲫⲟⲟⲩ ⳿ⲁⲣⲓϩⲱⲃ ϧⲉⲛ ⲡⲁⲓⲁϩ⳿ⲁⲗⲟⲗⲓ.
29Pea talaange ʻe ia ʻo pehē, ‘ʻE ʻikai:’ kae hili ia ne ne fakatomala pea ʻalu.
29⳿ⲛⲑⲟϥ ⲇⲉ ⲁϥ⳿ⲉⲣⲟⲩ⳿ⲱ ⲡⲉϫⲁϥ ϫⲉ ⳿ⲁⲛⲟⲕ ⲡⲁ⳪ ⲟⲩⲟϩ ⳿ⲙⲡⲉϥϣⲉⲛⲁϥ.
30Pea haʻu ia ki hono toko ua, ʻo ne lea pehē pe foki. Pea lea ia, ʻo pehē, ‘ʻEiki, te u ʻalu :’ ka naʻe ʻikai ʻalu ia.
30ⲁϥ⳿ⲓ ϩⲁ ⲡⲓⲙⲁϩⲃ̅ ⲁϥϫⲟⲥ ⲛⲁϥ ⲟⲛ ⳿ⲙⲡⲁⲓⲣⲏϯ ⳿ⲛⲑⲟϥ ⲇⲉ ⲁϥ⳿ⲉⲣⲟⲩ⳿ⲱ ⲡⲉϫⲁϥ ϫⲉ ⳿ⲛϯⲟⲩⲱϣ ⲁⲛ ⳿ⲉ⳿ⲡϧⲁ⳿ⲉ ⲇⲉ ⳿ⲉⲧⲁϥⲟⲩⲉⲙ⳿ϩⲑⲏϥ ⲁϥϣⲉⲛⲁϥ.
31Ko hai ia ʻiate kinaua naʻe fai ʻae loto ʻo ʻena tamai?” Pea nau talaange kiate ia, “Ko e ʻuluaki.” Pea pehē ʻe Sisu kiate kinautolu, “ʻOku ou tala moʻoni atu kiate kimoutolu, ʻOku tomuʻa hoko ʻae kau tānaki tukuhau mo e kau faʻa feʻauaki ki he puleʻanga ʻoe ʻOtua ʻiate kimoutolu.
31ⲛⲓⲙ ⳿ⲉⲃⲟⲗϧⲉⲛ ⲡⲓⲃ̅ ⲁϥⲉⲣ ⲡⲉⲧⲉϩⲛⲉ ⲡⲉϥⲓⲱⲧ ⲡⲉϫⲱⲟⲩ ϫⲉ ⲡⲓϧⲁ⳿ⲉ ⲡⲉ ⲡⲉϫⲉ Ⲓⲏ̅ⲥ̅ ⲛⲱⲟⲩ ϫⲉ ⳿ⲁⲙⲏⲛ ϯϫⲱ ⳿ⲙⲙⲟⲥ ⲛⲱⲧⲉⲛ ϫⲉ ⲡⲓⲧⲉⲗⲱⲛⲏⲥ ⲛⲉⲙ ⲛⲓⲡⲟⲣⲛⲟⲥ ⲥⲉⲛⲁⲉⲣϣⲟⲣⲡ ⳿ⲉⲣⲱⲧⲉⲛ ⳿ⲉϯⲙⲉⲧⲟⲩⲣⲟ ⳿ⲛⲧⲉ Ⲫϯ.
32He naʻe haʻu ʻa Sione kiate kimoutolu ʻi he hala ʻoe māʻoniʻoni, pea naʻe ʻikai te mou tui kiate ia: ka naʻe tui kiate ia ʻae kau tānaki tukuhau mo e kau faʻa feʻauaki: pea hili hoʻomou mamata ki ai, naʻe ʻikai te mou fakatomala ai, ke mou tui kiate ia.”
32ⲁϥ⳿ⲓ ⲅⲁⲣ ϩⲁⲣⲱⲧⲉⲛ ⳿ⲛϫⲉ Ⲓⲱⲁⲛⲛⲏⲥ ϧⲉⲛ ⳿ⲫⲓⲙⲱⲓⲧ ⳿ⲛⲧⲉ ϯⲙⲉⲑⲙⲏⲓ ⲟⲩⲟϩ ⳿ⲙⲡⲉⲧⲉⲛⲛⲁϩϯ ⳿ⲉⲣⲟϥ ⲛⲓⲧⲉⲗⲱⲛⲏⲥ ⲇⲉ ⲛⲉⲙ ⲛⲓⲡⲟⲣⲛⲟⲥ ⲁⲩⲛⲁϩϯ ⳿ⲉⲣⲟϥ ⳿ⲛⲑⲱⲧⲉⲛ ⲇⲉ ⳿ⲁⲣⲉⲧⲉⲛⲛⲁⲩ ⲟⲩⲇⲉ ⳿ⲙⲡⲉⲧⲉⲛⲟⲩⲉⲙ ⳿ϩⲑⲏⲧⲉⲛ ⳿ⲉ⳿ⲡϧⲁ⳿ⲉ ⳿ⲉ⳿ⲡϫⲓⲛⲛⲁϩϯ ⳿ⲉⲣⲟϥ.
33¶ “Fanongo ki he fakatātā ʻe taha: Naʻe ai ʻae ʻeiki ʻe taha, naʻa ne tō ʻae ngoue vaine, ʻo takatakai ʻaki ia ʻae ʻā, ʻo keli ʻi ai ʻae tataʻoʻanga uaine, ʻo ne langa ʻae fale leʻo, ʻo ne tuku ia ki he kau tangata tauhi ngoue, kae ʻalu ia ki he fonua mamaʻo:
33ⲥⲱⲧⲉⲙ ⳿ⲉⲕⲉ ⲡⲁⲣⲁⲃⲟⲗⲏ ⲛⲉ ⲟⲩⲟⲛ ⲟⲩⲣⲱⲙⲓ ⳿ⲛⲛⲉⲃⲓⲟϩⲓ ⳿ⲉⲁϥϭⲟ ⳿ⲛⲟⲩⲓⲁϩ⳿ⲁⲗⲟⲗⲓ ⲟⲩⲟϩ ⲁϥⲧⲁⲕⲧⲟ ⳿ⲛⲟⲩϫⲟⲓ ⳿ⲉⲣⲟϥ ⲟⲩⲟϩ ⲁϥϣⲱⲕ ⳿ⲛⲟⲩ⳿ϩⲣⲱⲧ ⳿ⲛϧⲏⲧϥ ⲟⲩⲟϩ ϥⲕⲱⲧ ⳿ⲛⲟⲩⲡⲩⲣⲅⲟⲥ ⳿ⲛϧⲏⲧϥ ⲟⲩⲟϩ ⲁϥⲧⲏⲓϥ ⳿ⲉⲧⲟⲧⲟⲩ ⳿ⲛϩⲁⲛⲟⲩⲓⲏ ⲟⲩⲟϩ ⲁϥϣⲉⲛⲁϥ ⳿ⲉ⳿ⲡϣⲉⲙⲙⲟ.
34Pea kuo ofi hono toʻukai vaine, pea fekau ʻe ia ʻene kau tamaioʻeiki ki he kau tauhi ngoue, koeʻuhi ke nau maʻu hono ngaahi fua.
34ϩⲟⲧⲉ ⲇⲉ ⳿ⲉⲧⲁϥϧⲱⲛⲧ ⳿ⲛϫⲉ ⳿ⲡⲥⲏⲟⲩ ⳿ⲛⲧⲉ ⲛⲓⲟⲩⲧⲁϩ ⲁϥⲟⲩⲱⲣⲡ ⳿ⲛⲛⲉϥ⳿ⲉⲃⲓⲁⲓⲕ ϩⲁ ⲛⲓⲟⲩⲓⲏ ⳿ⲉϭⲓ ⳿ⲛⲛⲉϥⲟⲩⲧⲁϩ.
35Pea puke ʻe he kau tangata ngoue ʻene kau tamaioʻeiki, ʻo haha ʻae tokotaha, mo tāmateʻi ʻae tokotaha, pea tolongaki ʻaki ʻae maka ʻae tokotaha.
35ⲟⲩⲟϩ ⳿ⲁ ⲛⲓⲟⲩⲓⲏ ϭⲓ ⳿ⲛⲛⲉϥ⳿ⲉⲃⲓⲁⲓⲕ ⲟⲩⲁⲓ ⲙⲉⲛ ⲁⲩϩⲓⲟⲩ⳿ⲓ ⳿ⲉⲣⲟϥ ⲕⲉ ⲟⲩⲁⲓ ⲇⲉ ⲁⲩϧⲟⲑⲃⲉϥ ⲕⲉ ⲟⲩⲁⲓ ⲇⲉ ⲁⲩϩⲓ⳿ⲱⲛⲓ ⳿ⲉⲣⲟϥ.
36Pea toe fekau ʻe ia ʻae kau tamaioʻeiki lahi hake ʻi he ʻuluaki: pea nau fai pehē pe kiate kinautolu.
36ⲡⲁⲗⲓⲛ ⲟⲛ ⲁϥⲧⲁⲟⲩ⳿ⲟ ⳿ⲛϩⲁⲛⲕⲉ⳿ⲉⲃⲓⲁⲓⲕ ⲉⲩⲟϣ ⳿ⲉⲛⲓϩⲟⲩ⳿ⲁϯ ⲟⲩⲟϩ ⲁⲩ⳿⳿ⲓⲣⲓ ⲛⲱⲟⲩ ⲟⲛ ⳿ⲙⲡⲁⲓⲣⲏϯ.
37Pea fekau fakamui ʻe ia ʻa hono foha kiate kinautolu, ʻo ne pehē, ‘Te nau fakaʻapaʻapa ki hoku foha.’
37⳿ⲉ⳿ⲡϧⲁ⳿ⲉ ⲇⲉ ⲁϥⲟⲩⲱⲣⲡ ⳿ⲙⲡⲉϥϣⲏⲣⲓ ϩⲁⲣⲱⲟⲩ ⲉϥϫⲱ ⳿ⲙⲙⲟⲥ ϫⲉ ⲥⲉⲛⲁ⳿ϣⲫⲓⲧ ϧⲁ⳿ⲧϩⲏ ⳿ⲙⲡⲁϣⲏⲣⲓ.
38Ka kuo mamata ʻae kau tauhi ngoue ki he foha, pea nau fealēleaʻaki, ʻo pehē , ‘Ko eni ʻae foha hoko; haʻu, ke tau tāmateʻi ia, pea tau maʻu hono tofiʻa.’
38ⲛⲓⲟⲩⲓⲏ ⲇⲉ ⳿ⲉⲧⲁⲩⲛⲁⲩ ⳿ⲉⲡⲓϣⲏⲣⲓ ⲡⲉϫⲱⲟⲩ ⳿ⲛ⳿ϧⲣⲏⲓ ⳿ⲛϧⲏⲧⲟⲩ ϫⲉ ⲫⲁⲓ ⲡⲉ ⲡⲓ⳿ⲕⲗⲏⲣⲟⲛⲟⲙⲟⲥ ⳿ⲁⲙⲱⲓⲛⲓ ⳿ⲛⲧⲉⲛϧⲟⲑⲃⲉϥ ⲟⲩⲟϩ ⳿ⲛⲧⲉⲛϭⲓ ⳿ⲛⲧⲉϥ⳿ⲕⲗⲏⲣⲟⲛⲟⲙⲓ⳿ⲁ.
39Pea naʻa nau puke ia, ʻo lī ia kituaʻā ngoue vaine, ʻo tāmateʻi ia.
39ⲟⲩⲟϩ ⲁⲩϭⲓⲧϥ ⲁⲩϩⲓⲧϥ ⲥⲁⲃⲟⲗ ⳿ⲙⲡⲓⲓⲁϩ⳿ⲁⲗⲟⲗⲓ ⲟⲩⲟϩ ⲁⲩϧⲟⲑⲃⲉϥ.
40“Pea ko ia, ʻoka haʻu ʻae ʻeiki ʻoe ngoue vaine, ko e hā te ne fai ki he kau tauhi ngoue ko ia?”
40⳿ⲉϣⲱⲡ ⲁϥϣⲁⲛ⳿ⲓ ⳿ⲛϫⲉ ⳿ⲡ⳪ ⳿ⲙⲡⲓⲓⲁϩ⳿ⲁⲗⲟⲗⲓ ⲟⲩ ⲡⲉ ⳿ⲉⲧⲉϥⲛⲁⲁⲓϥ ⳿ⲛⲛⲓⲟⲩⲓⲏ ⳿ⲉⲧⲉ⳿ⲙⲙⲁⲩ.
41Pea nau talaange kiate ia, “Te ne fakaʻauha fakamamahi ʻae kau tangata angakovi ko ia, pea tuku ʻene ngoue ki he kau tauhi kehe, te nau ʻoatu kiate ia ʻae fua ʻi hono ngaahi faʻahitaʻu.”
41ⲡⲉϫⲱⲟⲩ ⲛⲁϥ ϫⲉ ⲛⲓⲕⲁⲕⲱⲥ ⲉϥ⳿ⲉⲧⲁⲕⲱⲟⲩ ⳿ⲛⲕⲁⲕⲱⲥ ⲟⲩⲟϩ ⲡⲓⲓⲁϩ⳿ⲁⲗⲟⲗⲓ ⲉϥ⳿ⲉⲧⲏⲓϥ ⳿ⲉⲧⲟⲧⲟⲩ ⳿ⲛϩⲁⲛⲕⲉⲟⲩⲓⲏ ⲛⲏⲉⲑⲛⲁϯ ⳿ⲛⲛⲉϥⲟⲩⲧⲁϩ ⲛⲁϥ ϧⲉⲛ ⲡⲟⲩⲥⲏⲟⲩ.
42Pea pehēange ʻe Sisu kiate kinautolu, “ʻOku teʻeki siʻi te mou lau ʻi he tohi, ‘Ko e maka ko ia naʻe liʻaki ʻe he kau tufunga, ko ia ia kuo hoko ko e fungani ʻoe tuliki; ko e ngāue eni ʻa Sihova, pea ko e meʻa fakaofo ʻi hotau ʻao?’
42ⲟⲩⲟϩ ⲡⲉϫⲉ Ⲓⲏ̅ⲥ̅ ⲛⲱⲟⲩ ϫⲉ ⳿ⲙⲡⲉⲧⲉⲛⲱϣ ⳿⳿ⲉⲛⲉϩ ϧⲉⲛ ⲛⲓ⳿ⲅⲣⲁⲫⲏ ϫⲉ ⲡⲓ⳿ⲱⲛⲓ ⳿ⲉⲧⲁⲩϣⲟϣϥ ⳿ⲛϫⲉ ⲛⲓ⳿ⲉⲕⲟϯ ⲫⲁⲓ ⲁϥϣⲱⲡⲓ ⳿ⲛϫⲱϫ ⳿ⲛⲗⲁⲕϩ ⳿ⲉⲧⲁ ⲫⲁⲓ ϣⲱⲡⲓ ⳿ⲉⲃⲟⲗϩⲓⲧⲉⲛ Ⲡ⳪ ⲟⲩⲟϩ ⳿ϥⲟⲓ ⳿ⲛ⳿ϣⲫⲏⲣⲓ ϧⲉⲛ ⲛⲉⲛⲃⲁⲗ.
43“Ko ia ʻoku ou tala atu ai kiate kimoutolu, ʻE ʻave ʻae puleʻanga ʻoe ʻOtua ʻiate kimoutolu, pea ʻe ʻoatu ia ki ha kakai ʻe tupu ai hono ngaahi fua.
43ⲉⲑⲃⲉ ⲫⲁⲓ ϯϫⲱ ⳿ⲙⲙⲟⲥ ⲛⲱⲧⲉⲛ ϫⲉ ϯⲙⲉⲧⲟⲩⲣⲟ ⳿ⲛⲧⲉ Ⲫϯ ⲉⲩ⳿ⲉⲟⲗⲥ ⳿ⲛⲧⲉⲛⲑⲏⲛⲟⲩ ⲟⲩⲟϩ ⲉⲩ⳿ⲉⲧⲏⲓⲥ ⳿ⲛⲕⲉ ⲉⲑⲛⲟⲥ ⲫⲏⲉⲑⲛⲁ⳿⳿ⲓⲣⲓ ⳿ⲛⲛⲉⲥⲟⲩⲧⲁϩ.
44Pea ko ia ʻe tō ki he maka ni, ʻe mafesi ai ia: ka ko ia fulipē ʻe tō ia ki ai, te ne momosi ia ke efuefu.”
44ⲟⲩⲟϩ ⲫⲏⲉⲑⲛⲁϩⲉⲓ ⳿ⲉϫⲉⲛ ⲡⲁⲓ⳿ⲱⲛⲓ ⲉϥ⳿ⲉⲗⲁⲥϥ ⲫⲏ ⲇⲉ ⳿ⲉⲧⲉϥⲛⲁϩⲉⲓ ⳿ⲉϫⲱϥ ⲉϥ⳿ⲉϣⲁϣϥ ⳿ⲉⲃⲟⲗ.
45Pea kuo fanongo ʻae kau taulaʻeiki lahi mo e Fālesi ki heʻene ngaahi fakatātā, naʻa nau ʻilo ko ʻene lea kiate kinautolu.
45⳿ⲉⲧⲁⲩⲥⲱⲧⲉⲙ ⲇⲉ ⳿ⲛϫⲉ ⲛⲓⲁⲣⲭⲏ⳿ⲉⲣⲉⲩⲥ ⲛⲉⲙ ⲛⲓⲪⲁⲣⲓⲥⲉⲟⲥ ⳿⳿ⲉⲛⲉϥⲡⲁⲣⲁⲃⲟⲗⲏ ⲁⲩ⳿ⲉⲙⲓ ϫⲉ ⲁϥϫⲱ ⳿ⲙⲙⲟⲥ ⲉⲑⲃⲏⲧⲟⲩ.
46Ka ʻi heʻenau holi ke puke ia, naʻa nau manavahē ki he kakai, he naʻa nau pehē, “Ko e palōfita ia.”
46ⲟⲩⲟϩ ⲛⲁⲩⲕⲱϯ ⳿ⲉ⳿ⲁⲙⲟⲛⲓ ⳿ⲙⲙⲟϥ ⲡⲉ ⲁⲩⲉⲣϩⲟϯ ϧⲁ⳿ⲧϩⲏ ⳿ⲙⲡⲓⲙⲏϣ ϫⲉ ⲛⲁϥⲭⲏ ⳿ⲛⲧⲟⲧⲟⲩ ⲡⲉ ϩⲱⲥ ⲟⲩ⳿ⲡⲣⲟⲫⲏⲧⲏⲥ
Tip: use the ← and → keys to turn chapters.