Senesi 31
Tongan Bible, Revised West VersionTranslation
Tongan Bible, Revised West Version
Cornilescu Bible (1924), Cyrillic script
1Pea fanongo ia ki he lea ʻae ngaahi foha ʻo Lepani, ʻo pehē, “Kuo toʻo ʻe Sēkope ʻae ngaahi meʻa kotoa pē ʻa ʻetau tamai; pea kuo ne maʻu ʻae nāunau ni kotoa pē ʻi he meʻa ʻa ʻetau tamai.”
1Иаков а аузит ворбеле фиилор луй Лабан, каре зичяу: „Иаков а луат тот че ера ал татэлуй ностру ши ку аверя татэлуй ностру шь-а агонисит ел тоатэ богэция ачаста.”
2Pea naʻe mamata ʻa Sēkope ki he mata ʻo Lepani, pea vakai, naʻe ʻikai lelei ia kiate ia ʻo hangē ko ia ʻi muʻa.
2Иаков с-а уйтат ши ла фаца луй Лабан ши ятэ кэ еа ну май ера ка ынаинте.
3Pea pehē ʻe Sihova kia Sēkope, “Foki atu ki he fonua ʻo hoʻo ngaahi tamai mo ho ngaahi kāinga; pea te u ʻiate koe.”
3Атунч, Домнул а зис луй Иаков: „Ынтоарче-те ын цара пэринцилор тэй ши ын локул тэу де наштере, ши Еу вой фи ку тине.”
4Pea ʻalu ʻa Sēkope ʻo ne ui mai ʻa Lesieli mo Lia kiate ia ki he ngoue, ki he fanga manu.
4Иаков а тримис де а кемат пе Рахела ши пе Лея ла кымп, ла турма луй.
5Pea pehē ʻe ia kiate kinaua, “ʻOku ou sio ki he mata ʻo hoʻomo tamai ʻoku ʻikai kei ʻiate au, ʻo hangē ko ia ʻi muʻa; ka kuo ʻiate au ʻae ʻOtua ʻo ʻeku tamai.
5Ел ле-а зис: „Дупэ фаца татэлуй востру, вэд бине кэ ел ну май есте ка ынаинте, дар Думнезеул татэлуй меу а фост ку мине.
6Pea ʻoku mo ʻilo naʻaku ngāue ki hoʻomo tamai, ʻaki ʻa ʻeku mālohi kotoa.
6Вой ыншивэ штиць кэ ам служит татэлуй востру ку тоатэ путеря мя.
7Pea kuo kākaaʻi au ʻe hoʻomo tamai, mo ne fakakehe ʻeku totongi ʻo liunga hongofulu; ka naʻe ʻikai tuku ia ʻe he ʻOtua ke u kovi ai.
7Ши татэл востру м-а ыншелат: де зече орь мь-а скимбат симбрия, дар Думнезеу ну й-а ынгэдуит сэ мэ пэгубяскэ.
8Kapau naʻa ne pehē ʻe ia, ‘Ke ʻoʻou ʻae pulepule ko hoʻo totongi,’ pea fānau leva ʻae fanga manu kotoa pē ko e pulepule: pea kapau naʻa ne pehē, ‘Ko hoʻo totongi ʻae ilaila;’ pea fānau leva ʻae fanga manu kotoa pē ko e ilaila.
8Чи кынд зичя ел: ‘Меий пестриць сэ фие симбрия та’, тоате оиле фэчяу мей пестриць. Ши кынд зичя: ‘Меий бэлцаць сэ фие симбрия та’, тоате оиле фэчяу мей бэлцаць.
9Ko ia kuo toʻo ʻe he ʻOtua ʻae fanga manu ʻa hoʻomo tamai ʻo foaki ia kiate au.
9Думнезеу а луат астфел тоатэ турма татэлуй востру ши мь-а дат-о мие.
10“Pea ʻi he tuituʻia ʻae fanga manu, naʻaku hanga hake hoku mata, ʻo mamata ʻi he misi, pea vakai, ko e fanga sipitangata, naʻe hopo ki he fanga manu naʻe ilaila mo e pulepule mo e kelo.
10Пе время кынд се ынфербынтау оиле, еу ам ридикат окий ши ам вэзут ын вис кэ цапий ши бербечий каре сэряу пе капре ши пе ой ерау бэлцаць, пестриць ши сеинь.
11Pea lea ʻae ʻāngelo ʻae ʻOtua kiate au ʻi he misi, ʻo pehē, ‘Sēkope:’ pea naʻaku pehē, ‘Ko au eni.’
11Ши Ынӂерул луй Думнезеу мь-а зис ын вис: ‘Иакове!’ ‘Ятэ-мэ’, ам рэспунс еу.
12Pea pehē ʻe ia, “Hanga hake eni ho mata”, ʻo vakai, ‘Ko e fanga sipitangata ʻoku hopo ki he fanga manu, ko e ilaila mo e pulepule, mo e kelo; he kuo u mamata ki he meʻa kotoa pē ʻoku fai ʻe Lepani kiate koe.
12Ел а зис: ‘Ридикэ окий ши привеште: тоць цапий ши бербечий каре сар пе капре ши пе ой сунт бэлцаць, пестриць ши сеинь, кэч ам вэзут тот че ць-а фэкут Лабан.
13Ko au ko e ʻOtua ʻo Peteli, ʻaia naʻa ke fakatapui ai ʻae pou, mo ke fai ʻae fuakava kiate au; pea ko eni, ke ke tuʻu, pea ke ʻalu ʻi he fonua ni, ʻo toe ʻalu ki he fonua ʻo ho ngaahi kāinga.’”
13Еу сунт Думнезеул дин Бетел, унде ай унс ун стылп де адучере аминте, унде Мь-ай фэкут о журуинцэ. Акум, скоалэ-те, ешь дин цара ачаста ши ынтоарче-те ын цара та де наштере.’”
14Pea pehēange ʻe Lesieli mo Lia kiate ia, “He ʻoku kei ai ha ʻinasi pe tufakanga kiate kimaua ʻi he fale ʻoe ma tamai?
14Рахела ши Лея ау рэспунс ши й-ау зис: „Май авем ной оаре парте ши моштенире ын каса татэлуй ностру?
15ʻIkai kuo ne lau ʻakimaua ko e ongo muli? He kuo ne fakatau ʻakimaua, pea kuo ne fakaʻosiʻosi foki ʻe ma paʻanga.
15Ну сунтем ной оаре привите де ел ка ниште стрэине, фииндкэ не-а вындут ши не-а мынкат ши баний?
16He ko e koloa kotoa pē kuo toʻo ʻe he ʻOtua mei heʻetau tamai ʻoku ʻatautolu ia, pea mo e tau fānau: pea ko eni, ko e meʻa kotoa pē kuo lea ʻaki ʻe he ʻOtua kiate koe, ke ke fai.”
16Тоатэ богэция пе каре а луат-о Думнезеу де ла татэл ностру есте а ноастрэ ши а копиилор ноштри. Фэ акум тот че ць-а спус Думнезеу.”
17Pea tuʻu hake ʻa Sēkope, ʻo ne fakaheka ʻa ʻene fānau, mo hono ngaahi uaifi ki he fanga kāmeli;
17Иаков с-а скулат ши а пус пе копиий ши невестеле сале кэларе пе кэмиле.
18Pea naʻa ne ʻave ʻene fanga manu kotoa pē, mo ʻene meʻa kotoa pē ʻaia naʻa ne maʻu, ʻae fanga manu naʻe tupu kiate ia, ʻaia naʻa ne maʻu ʻi Petanalami, ke ʻalu ia ki heʻene tamai ko ʻAisake ki he fonua ko Kēnani.
18Шь-а луат тоатэ турма ши тоате авериле пе каре ле авя, турма пе каре о агонисисе ын Падан-Арам, ши а плекат ла татэл сэу Исаак, ын цара Канаан.
19Pea naʻe ʻalu ʻa Lepani ke kosi ʻene fanga sipi: pea naʻe kaihaʻasi ʻe Lesieli ʻae ngaahi tamapua ʻa ʻene tamai.
19Пе кынд Лабан се дусесе сэ-шь тундэ оиле, Рахела а фурат идолий татэлуй сэу,
20Pea ʻalu fakafufū pe ʻa Sēkope meia Lepani, ko e tangata Silia, he naʻe ʻikai te ne tala kiate ia ʻene hola.
20ши Иаков а ыншелат пе Лабан, Арамеул, кэч ну л-а ынштиинцат де фуга са.
21Ko ia naʻe hola ia mo ʻene meʻa kotoa pē: pea tuʻu hake ia ʻo ne laka ʻi he vaitafe, pea hanga hono mata ki he moʻunga ko Kiliate.
21А фуӂит астфел ку тот че авя; с-а скулат, а трекут рыул (Еуфрат) ши с-а ындрептат спре мунтеле Галаад.
22¶ Pea ʻi hono tolu ʻoe ʻaho, naʻe fakahā kia Lepani, ʻae hola ʻa Sēkope.
22А трея зи, ау дат де весте луй Лабан кэ Иаков а фуӂит.
23Pea naʻa ne ʻalu mo hono kāinga tangata, pea nau tuli ia ʻi he ʻaho ʻe fitu; pea naʻa nau maʻu ia ʻi he moʻunga ko Kiliate.
23Лабан а луат ку ел пе фраций сэй, л-а урмэрит кале де шапте зиле ши л-а ажунс ла мунтеле Галаад.
24Pea naʻe hāʻele mai ʻae ʻOtua kia Lepani ko e tangata Silia, ʻi he misi ʻi he pō, ʻo ne pehē kiate ia, “Vakai, ʻoua naʻa ke lea kia Sēkope ʻi he lelei pe ʻi he kovi.”
24Дар Думнезеу С-а арэтат ноаптя ын вис луй Лабан, Арамеул, ши й-а зис: „Фереште-те сэ спуй о ворбэ ря луй Иаков!”
25¶ Pea maʻu ʻe Lepani ʻa Sēkope. He naʻe fokotuʻu ʻe Sēkope hono fale fehikitaki ʻi he moʻunga; pea pehē foki ʻa Lepani mo hono kāinga, naʻa nau fokotuʻu fale fehikitaki ʻi he moʻunga ko Kiliate.
25Лабан а ажунс дар пе Иаков. Иаков ышь ынтинсесе кортул пе мунте; Лабан шь-а ынтинс ши ел кортул ку фраций луй пе мунтеле Галаад.
26Pea pehē ʻe Lepani kia Sēkope, “Ko e hā eni kuo ke fai, koeʻuhi kuo ke ʻalu fakafokifā pe, mo ke ʻave hoku ngaahi ʻofefine, ʻo hangē ko e ngaahi pōpula kuo maʻu ʻaki ʻae heletā?
26Атунч, Лабан а зис луй Иаков: „Че-ай фэкут? Пентру че м-ай ыншелат ши мь-ай луат фетеле ка пе ниште роабе луате ку сабия?
27Ko e hā kuo ke hola fakafufū ai, hangē ha kaihaʻa meiate au: pea naʻe ʻikai te ke tala kiate au, koeʻuhi ke u tuku ko e ke ʻalu ʻi he fiefia, mo e fai hiva, mo e tā ʻae lali mo e haʻape?
27Пентру че ай фуӂит пе аскунс, м-ай ыншелат ши ну мь-ай дат де штире? Те-аш фи лэсат сэ плечь ын мижлокул веселией ши ал кынтечелор, ын сунет де тимпане ши алэутэ.
28Pea naʻe ʻikai te ke tuku ke u uma ki ho ngaahi foha, mo hoku ngaahi ʻofefine? Kuo ke fai vale ʻi hoʻo fai pehē.
28Ну мь-ай ынгэдуит нич мэкар сэ-мь сэрут непоций ши фетеле! Ка ун небун ай лукрат.
29ʻOku ai ʻae mālohi ʻi hoku nima ke fai kovi kiate koe: ka ko e ʻOtua ʻo hoʻo tamai naʻa ne folofola mai kiate au ʻanepō, ʻo pehē, ‘Vakai, ʻoua naʻa ke lea kia Sēkope, ʻi he lelei, pe ʻi he kovi.’
29Мына мя есте дестул де таре ка сэ вэ фак рэу, дар Думнезеул татэлуй востру мь-а зис ын ноаптя трекутэ: ‘Фереште-те сэ спуй о ворбэ ря луй Иаков!’
30Pea ko eni, naʻe totonu hoʻo holi ke ʻalu, he ʻoku ke holi ki he fale ʻo hoʻo tamai, ka ko e hā kuo ke kaihaʻa ai hoku ngaahi ʻotua?”
30Дар акум, одатэ че ай плекат, пентру кэ те топешть де дор дупэ каса татэлуй тэу, де че мь-ай фурат думнезеий мей?”
31Pea lea ʻa Sēkope, ʻo ne pehē kia Lepani, “Koeʻuhi naʻaku manavahē, he naʻaku pehē, telia naʻa ke toʻo fakamālohi pe, ʻa ho ngaahi ʻofefine ʻiate au.
31Дрепт рэспунс, Иаков а зис луй Лабан: „Ам фуӂит, фииндкэ мь-ера фрикэ, гындинду-мэ кэ поате ымь вей луа ынапой фетеле тале.
32Pea ko ia te ke ʻilo ki ai ʻa ho ngaahi ʻotua ke ʻoua naʻa moʻui ia; ʻi he ʻao ʻo ho ta kāinga, ke ke vakai ʻae meʻa ʻaʻau, pea ke toʻo ia kiate koe.” He naʻe ʻikai ʻilo ʻe Sēkope kuo kaihaʻasi ia ʻe Lesieli.
32Дар сэ пярэ ачела ла каре ыць вей гэси думнезеий тэй! Ын фаца фрацилор ноштри, черчетязэ ши везь че-й ла мине дин але тале, ши я-ци-л.” Иаков ну штия кэ Рахела ый фурасе.
33Pea hū atu ʻa Lepani ki he fale fehikitaki ʻo Sēkope, mo e fale fehikitaki ʻo Lia, pea mo e fale fehikitaki ʻe ua ʻoe ongo kaunanga; ka naʻe ʻikai te ne ʻilo ia. Pea ʻalu ia mei he fale fehikitaki ʻo Lia, mo ne hū ki he fale fehikitaki ʻo Lesieli.
33Лабан а интрат ын кортул луй Иаков, ын кортул Леей, ын кортул челор доуэ роабе ши н-а гэсит нимик. А ешит дин кортул Леей ши а интрат ын кортул Рахелей.
34Ka kuo toʻo ʻe Lesieli ʻae ngaahi tamapua, ʻo ne ʻai ia ki he nāunau ʻoe fanga kāmeli, pea heka ai ia. Pea kumi ʻe Lepani ʻi he potu kotoa pē ʻoe fale fehikitaki, ka naʻe ʻikai te ne ʻilo ia.
34Рахела луасе идолий, ый пусесе суб самарул кэмилей ши шезусе дясупра. Лабан а скоточит тот кортул, дар н-а гэсит нимик.
35Pea pehē ʻe ia ki heʻene tamai. “Ke ʻoua naʻa tuputāmaki ʻa ʻeku ʻeiki, koeʻuhi ʻoku ʻikai te u faʻa tuʻu; he ʻoku ʻiate au ʻae anga fakafefine.” Pea naʻe kumi ia, ka naʻe ʻikai te ne ʻilo ʻae ngaahi tamapua.
35Еа а зис татэлуй сэу: „Домнул меу, сэ ну те суперь дакэ ну мэ пот скула ынаинтя та, кэч мь-а венит рындуяла фемеилор.” А кэутат песте тот, дар н-а гэсит идолий.
36Pea naʻe ʻita ʻa Sēkope ʻo lea lahi kia Lepani: pea lea ʻa Sēkope ʻo pehē, kia Lepani, “Ko e hā ʻeku fai kovi? Pea ko e hā ʻeku angahala koeʻuhi ke ke tuli ai au ʻi he lili ni?
36Иаков с-а мыният ши а чертат пе Лабан. А луат дин ноу кувынтул ши й-а зис: „Каре есте нелеӂюиря мя ши каре есте пэкатул меу, де мэ урмэрешть ку атыта ынвершунаре?
37He kuo ke kumi ʻi heʻeku meʻa kotoa pē, pea ko e hā hao meʻa kuo ke ʻiloʻi? Fokotuʻu ia ʻi he ʻao ʻo hoku kāinga, mo ho kāinga, koeʻuhi ke nau fakamaau kiate kitaua.
37Мь-ай скормонит тоате лукруриле ши че ай гэсит дин лукруриле дин каса та? Скоате-ле аич, ынаинтя фрацилор мей ши фрацилор тэй, ка сэ жудече ей ынтре ной амындой!
38Naʻaku ʻiate koe ʻi he taʻu ʻe uofulu ni, naʻe ʻikai ʻuhimate ʻa hoʻo fanga sipi fefine, mo e fanga kosi fefine, pea ko e sipitangata ʻo hoʻo fanga manu, naʻe ʻikai te u kai.
38Ятэ, ам стат ла тине доуэзечь де ань; оиле ши капреле ну ци с-ау стырпит ши н-ам мынкат бербечь дин турма та.
39Ko ia naʻe kai ʻe he manu fekai naʻe ʻikai te u ʻomi kiate koe: naʻaku totongi ia; naʻa ke maʻu ʻae totongi ʻo ia ʻi hoku nima, kapau naʻe kaihaʻa ia ʻi he ʻaho, pe ʻi he pō.
39Ну ць-ам адус акасэ вите сфышияте де фяре: еу ынсумь те-ам деспэгубит пентру еле; ымь черяй ынапой че ми се фура зиуа сау че ми се фура ноаптя.
40Naʻaku pehē au, pea naʻe fakavaivai au ʻe he pupuha ʻi he ʻaho, mo e momoko ʻi he pō; pea mahuʻi ʻae mohe mei hoku mata.
40Зиуа мэ топям де кэлдурэ, яр ноаптя мэ прэпэдям де фриг ши-мь фуӂя сомнул де пе окь.
41Kuo u pehē ni ʻi he taʻu ʻe uofulu ʻi ho fale; naʻaku tauhi koe ʻi he taʻu ʻe hongofulu ma fā, koeʻuhi ko ho ongo ʻofefine, mo e taʻu ʻe ono ki hoʻo fanga manu; pea kuo ke fakakehe ʻeku totongi ʻo liunga hongofulu.
41Ятэ, доуэзечь де ань ам стат ын каса та, ць-ам служит пайспрезече ань пентру челе доуэ фете але тале ши шасе ань пентру турма та ши де зече орь мь-ай скимбат симбрия.
42Ka ne ʻikai ʻiate au ʻae ʻOtua ʻo ʻeku tamai, ko e ʻOtua ʻo ʻEpalahame, mo e manavahē kia ʻAisake, pehē kuo ke fekau au ke u ʻalu taʻehaʻakumeʻa.” Kuo ʻafioʻi ʻe he ʻOtua hoku tautea, mo e ngāue ʻa hoku nima, pea ne valoki ko e ʻanepō.
42Дакэ н-аш фи авут ку мине пе Думнезеул татэлуй меу, пе Думнезеул луй Авраам, пе Ачела де каре се теме Исаак, мь-ай фи дат друмул акум ку мыниле гоале. Дар Думнезеу а вэзут суферинца мя ши остеняла мынилор меле ши ерь ноапте а ростит жудеката.”
43¶ Pea pehē mai ʻa Lepani kia Sēkope, “Ko e ngaahi ʻofefine ni, ko hoku ngaahi ʻofefine, pea ko e tamaiki ni, ko ʻeku fānau, pea ko e fanga manu ni, ko ʻeku fanga manu, pea ko e meʻa kotoa pē ʻoku ke mamata ki ai ʻoku ʻaʻaku ia: pea ko e hā nai te u fai he ʻaho ni, ki hoku ongo ʻofefine ni, mo e na fānau kuo na fanauʻi?
43Дрепт рэспунс, Лабан а зис луй Иаков: „Фийчеле ачестя сунт фийчеле меле, копиий ачештя сунт копиий мей, турма ачаста есте турма мя ши тот че везь есте ал меу. Ши че пот фаче еу азь пентру фийчеле меле сау пентру копиий лор пе каре й-ау нэскут?
44Ko eni ke ke haʻu, ke ta fai ʻae fuakava, ʻa koe mo au; pea tuku ia ko e fakamoʻoni kiate kitaua.”
44Вино сэ фачем амындой ун легэмынт, ши легэмынтул ачеста сэ служяскэ де мэртурие ынтре мине ши тине!”
45Pea toʻo ʻe Sēkope ʻae maka, ʻo ne fokotuʻu ia ko e pou.
45Иаков а луат о пятрэ ши а пус-о ка стылп де адучере аминте.
46Pea pehē ʻe Sēkope ki hono kāinga, “Tānaki ʻae ngaahi maka; pea naʻa nau toʻo ʻae ngaahi maka ʻo fokotuʻu; pea naʻa nau kai ʻi ai, ʻi he fanga maka.”
46Иаков а зис фрацилор сэй: „Стрынӂець петре.” Ей ау стрынс петре ши ау фэкут о мовилэ, ши ау мынкат аколо пе мовилэ.
47Pea ui ia ʻe Lepani, ko Sekaa Satuta; ka naʻe ui ia ʻe Sēkope, ko Kaleti.
47Лабан а нумит-о Иегар-Сахадута, ши Иаков а нумит-о Галед.
48Pea pehē ʻe Lepani, “Ko e fokotuʻunga maka ni, ko e fakamoʻoni kiate koe mo au he ʻaho ni. Ko ia naʻe ui ai hono hingoa ko Kaleti mo Misipa.”
48Лабан а зис: „Мовила ачаста сэ служяскэ азь де мэртурие ынтре мине ши тине!” Де ачея й-ау пус нумеле Галед.
49He naʻe pehē ʻe ia, “Ke leʻohi ʻe Sihova kiate au mo koe, ʻi he ʻe ta māvae.
49Се май нумеште ши Мицпа, пентру кэ Лабан а зис: „Домнул сэ вегезе асупра мя ши асупра та кынд не вом перде дин ведере унул пе алтул.
50Kapau te ke fakamamahi hoku ongo ʻofefine, pea kapau te ke toʻo maʻau ha uaifi kehe, mo hoku ongo ʻofefine, ʻoku ʻikai ha tangata ʻi heni; kae vakai, ko e fakamoʻoni ʻae ʻOtua kiate kitaua:”
50Дакэ вей асупри пе фетеле меле ши дакэ вей май луа ши алте невесте афарэ де фетеле меле, я бине сяма кэ ну ун ом ва фи ку ной, чи Думнезеу ва фи мартор ынтре мине ши тине.”
51Pea pehē ʻe Lepani kia Sēkope, “Vakai ki he ngaahi maka ni, mo e pou ʻaia kuo tuku ʻi ho ta vahaʻa;
51Лабан а зис луй Иаков: „Ятэ мовила ачаста ши ятэ стылпул ачеста пе каре л-ам ридикат ынтре мине ши тине.
52Ke fakamoʻoni ʻe he ʻesi ni, mo e pou ni, ʻe ʻikai te u laka ʻi he potu ʻoe ʻesi ni kiate koe, pea ʻe ʻikai te ke laka ʻi he ʻesi ni kiate au, ke fai ha kovi.
52Мовила ачаста сэ фие марторэ ши стылпул ачеста сэ фие мартор кэ нич еу ну вой трече ла тине песте мовила ачаста ши нич ту ну вей трече ла мине песте мовила ачаста ши песте стылпул ачеста, ка сэ не фачем рэу.
53Ko e ʻOtua ʻo ʻEpalahame, mo e ʻOtua ʻo Nehoa, ko e ʻOtua ʻo ʻena tamai, fakamaau kiate kitaua.” Pea naʻe fuakava ʻa Sēkope, ʻi he manavahē ʻo ʻene tamai ko ʻAisake.
53Думнезеул луй Авраам ши ал луй Нахор, Думнезеул татэлуй лор сэ жудече ынтре ной.” Иаков а журат пе Ачела де каре се темя Исаак.
54Pea feilaulau ʻa Sēkope ʻi he moʻunga, pea naʻa ne ui hono kāinga ke nau kai: pea naʻa nau kai ʻae mā, pea nau mohe ʻi he moʻunga ʻi he pō ko ia.
54Иаков а адус о жертфэ пе мунте ши а пофтит пе фраций луй сэ мэнынче; ей ау мынкат ши ау рэмас тоатэ ноаптя пе мунте.
55Pea tuʻu hengihengi hake pe ʻa Lepani, mo ne uma ki hono ngaahi foha, mo hono ongo ʻofefine, ʻo ne tāpuaki ʻakinautolu; pea ʻalu ʻa Lepani, ʻo toe foki ki hono potu.
55Лабан с-а скулат дис-де-диминяцэ, шь-а сэрутат непоций ши фетеле ши й-а бинекувынтат. Апой а плекат ши с-а ынторс ла локуинца луй.
Tip: use the ← and → keys to turn chapters.